Pojęcia podstawowe

Archetyp to pierwotny, uniwersalny wzorzec myślenia, przeżywania i zachowania, obecny w psychice ludzkiej niezależnie od kultury czy epoki. Pojęcie to wywodzi się z psychologii głębi, gdzie zostało opisane jako element…

Asertywność to umiejętność psychospołeczna polegająca na otwartym, bezpośrednim i uczciwym wyrażaniu własnych myśli, emocji, potrzeb oraz przekonań, przy jednoczesnym poszanowaniu praw i granic innych ludzi. Nie jest ona wrodzoną…

Atak paniki to nagły, gwałtowny epizod obezwładniającego lęku i silnego dyskomfortu psychofizycznego, który osiąga szczytowe nasilenie w ciągu kilku minut i zazwyczaj samoistnie ustępuje po kilkunastu lub kilkudziesięciu…

Atrybucja wewnętrzna to proces wnioskowania o przyczynach zachowania danej osoby lub własnego postępowania poprzez przypisywanie ich czynnikom podmiotowym. Do czynników tych zalicza się cechy osobowości, zdolności, motywację…

Atrybucja zewnętrzna to mechanizm poznawczy polegający na wyjaśnianiu przyczyn zachowania własnego lub innych osób poprzez odwołanie się do czynników sytuacyjnych i środowiskowych. Źródła zdarzeń upatruje się wówczas w presji…

Automatyczne myśli to szybkie, mimowolne i nawykowe interpretacje rzeczywistości, które pojawiają się w umyśle spontanicznie w odpowiedzi na określone zdarzenia. Zazwyczaj mają formę krótkich zdań, pojedynczych słów lub wyobrażeń…

Behawioryzm to kierunek w psychologii koncentrujący się na badaniu obserwowalnego zachowania człowieka oraz praw rządzących procesami uczenia się. Nurt ten odrzuca analizę subiektywnych stanów wewnętrznych, takich jak…

Bezsenność to zaburzenie snu charakteryzujące się powtarzającymi się trudnościami z zasypianiem, wybudzaniem się w nocy, zbyt wczesnym budzeniem się lub poczuciem snu nieprzynoszącego regeneracji. Prowadzi do odczuwalnego…

Błąd pewności wstecznej to zniekształcenie poznawcze polegające na tendencji do oceniania minionych wydarzeń jako przewidywalnych i nieuniknionych, zanim jeszcze nastąpiły. Zjawisko to w języku potocznym bywa określane mianem…

Cecha psychiczna to względnie stała i trwała właściwość jednostki, która przejawia się w powtarzalnych sposobach myślenia, odczuwania oraz reagowania na bodźce środowiskowe. Stanowi ona podstawowy element opisu osobowości w…

Dysocjacja to stan psychiczny oraz mechanizm obronny polegający na czasowym zerwaniu lub zaburzeniu naturalnej spójności między świadomością, pamięcią, tożsamością, emocjami a odczuwaniem własnego ciała. Może przybierać postać…

Dysonans podecyzyjny to stan napięcia psychicznego i niepewności, który pojawia się po dokonaniu trudnego wyboru między dwiema lub wieloma atrakcyjnymi alternatywami. Osoba doświadczająca tego zjawiska zaczyna dostrzegać wady…

Efekt czystej ekspozycji to zjawisko psychologiczne polegające na zmianie nastawienia emocjonalnego wobec określonego bodźca pod wpływem samego faktu wielokrotnego kontaktu z nim. Im częściej człowiek styka się z danym obiektem…

Egotyzm atrybucyjny to tendencja poznawcza polegająca na wyjaśnianiu własnych sukcesów czynnikami wewnętrznymi, takimi jak zdolności czy wysiłek, oraz przypisywaniu własnych porażek czynnikom zewnętrznym, takim jak pech czy…

Generalizacja to proces poznawczy polegający na rozszerzaniu wniosków wyciągniętych na podstawie pojedynczego doświadczenia lub ograniczonej liczby obserwacji na całą kategorię zjawisk, obiektów bądź sytuacji. Mechanizm ten…

Granice psychologiczne to niewidzialne linie określające przestrzeń osobistą, potrzeby, wartości oraz poczucie tożsamości każdego człowieka. Wskazują one, za jakie myśli, emocje i zachowania bierzemy odpowiedzialność, a co należy…

Heurystyka dostępności to uproszczona reguła wnioskowania polegająca na ocenianiu częstości, prawdopodobieństwa lub ważności danego zdarzenia na podstawie łatwości, z jaką przykłady tego zdarzenia przychodzą na myśl. Im łatwiej…

Heurystyki wydawania sądów to uproszczone reguły wnioskowania oraz nieformalne strategie poznawcze, które ludzki umysł wykorzystuje do szybkiego formułowania opinii, szacowania prawdopodobieństwa i podejmowania decyzji w…

Introjekcja to psychologiczny mechanizm obronny i adaptacyjny polegający na bezkrytycznym przejmowaniu i uwewnętrznianiu norm, przekonań, wartości lub zachowań innych osób. Proces ten zachodzi bez wcześniejszej weryfikacji czy…

Kategoryzacja to podstawowy proces poznawczy polegający na porządkowaniu, klasyfikowaniu oraz grupowaniu obiektów, zjawisk, ludzi lub idei w odrębne zbiory na podstawie wspólnych cech i podobieństw. Umożliwia ona człowiekowi…

Kompensacja to mechanizm obronny polegający na równoważeniu zauważanych lub odczuwanych braków w jednym obszarze życia poprzez rozwijanie aktywności oraz osiąganie sukcesów w innej dziedzinie. Osoba stosująca ten proces dąży do…

Kompleks to powiązana ze sobą grupa nieświadomych myśli, emocji, wspomnień i przekonań, skupiona wokół określonego motywu przewodniego. Struktura ta posiada silny ładunek emocjonalny i wykazuje tendencję do automatycznego…

Krańcowy błąd atrybucji to zniekształcenie poznawcze polegające na odmiennym interpretowaniu zachowań członków grupy własnej oraz grupy obcej. Pozytywne działania własnej grupy wyjaśnia się stałymi cechami wewnętrznymi, a…

Lęk przed oceną to silny niepokój psychiczny wywoływany sytuacjami, w których człowiek jest lub może być poddany obserwacji, weryfikacji bądź krytyce ze strony innych osób. Związany jest z obawą przed popełnieniem błędu…

Lęk przed odrzuceniem to nasilona, trudna do opanowania obawa przed utratą akceptacji, miłości lub przynależności ze strony ważnych osób. Sprawia, że człowiek odczuwa stałe zagrożenie wykluczeniem i interpretuje neutralne gesty…

Myślenie kontrafaktyczne to proces poznawczy polegający na tworzeniu w wyobraźni alternatywnych scenariuszy minionych wydarzeń. Polega ono na rozważaniu, co mogłoby się stać, gdyby podjęto inne decyzje lub gdyby okoliczności…

Nadmierna czujność to stan permanentnego wzbudzenia układu nerwowego, charakteryzujący się nieustannym skanowaniem otoczenia oraz własnego ciała w poszukiwaniu potencjalnych zagrożeń. Osoba w tym stanie nieustannie rejestruje…

Natrętne myśli to mimowolne, nawracające i niechciane myśli, wyobrażenia lub impulsy, które pojawiają się w świadomości wbrew woli człowieka i wywołują silny niepokój, wstyd bądź poczucie winy. Zjawisko to ma charakter…

Nieświadomość to obszar ludzkiej psychiki obejmujący procesy, myśli, wspomnienia, motywacje i pragnienia, z których dana osoba nie zdaje sobie sprawy w danym momencie. Treści te pozostają niedostępne dla bieżącej introspekcji…

Normy społeczne to podzielane w danej zbiorowości reguły, nakazy i zakazy, które określają pożądane, dopuszczalne oraz nieakceptowane sposoby zachowania osób należących do danej grupy. Stanowią one podstawowy mechanizm regulacji…