Zachowania zabezpieczające

Zachowania zabezpieczające to działania podejmowane przez osobę doświadczającą lęku w celu zapobieżenia wyobrażonemu niebezpieczeństwu, zminimalizowania dyskomfortu lub ukrycia objawów zdenerwowania przed otoczeniem. Mogą obejmować zarówno czynności widoczne, jak noszenie przy sobie butelki wody czy siadanie blisko wyjścia, jak i ukryte procesy myślowe.

Choć w krótkiej perspektywie przynoszą one chwilowe poczucie ulgi, w rzeczywistości podtrzymują problem. Uniemożliwiają bowiem przekonanie się, że lęk samoistnie opada, a obawiana katastrofa nie miałaby miejsca nawet bez podejmowania tych działań.

Na czym polegają zachowania zabezpieczające?

Zachowania zabezpieczające to strategie radzenia sobie, które osoba stosuje w obliczu odczuwanego zagrożenia, aby uchronić się przed kompromitacją, utratą kontroli lub dolegliwościami fizycznymi. Choć intuicyjnie wydają się one rozsądnym sposobem dbania o własne bezpieczeństwo, w psychologii uznaje się je za subtelną formę unikania. Zamiast mierzyć się z sytuacją, człowiek polega na sztucznych rekwizytach lub nawykach, które dają pozorne poczucie ochrony.

Przykłady strategii zabezpieczających

Zachowania te przyjmują bardzo różnorodne formy w zależności od rodzaju odczuwanego lęku:

• W lęku społecznym: unikanie kontaktu wzrokowego, zaciskanie dłoni w celu ukrycia drżenia, nadmierne planowanie wypowiedzi czy noszenie ubrań maskujących potliwość.
• W lęku o zdrowie i panice: noszenie przy sobie leków uspokajających, stałe kontrolowanie tętna, siadanie wyłącznie przy wyjściu w kinie czy picie wody przy pierwszych objawach stresu.
• Czynności mentalne: powtarzanie w myślach uspokajających zdań, ciągłe analizowanie swojego zachowania lub odwracanie uwagi od sygnałów z ciała.

Paradoksalny efekt podtrzymywania lęku

Główny problem związany z tymi strategiami polega na tym, że przypisują one brak katastrofy wyłącznie podjętym środkom ostrożności. Człowiek dochodzi do wniosku: „Przeżyłem to spotkanie tylko dlatego, że mocno trzymałem się krzesła” lub „Nie zemdlałem, bo natychmiast napiłem się wody”. W ten sposób mózg nie otrzymuje szansy na naukę, że organizm potrafi znieść napięcie, a lęk po osiągnięciu szczytu opada w sposób naturalny.

Praca nad zachowaniami zabezpieczającymi

W procesie psychoterapii stopniowo identyfikuje się i ogranicza stosowane zabezpieczenia poprzez kontrolowane eksperymenty behawioralne.