Reakcja zamrożenia

Reakcja zamrożenia to mimowolna, ewolucyjna odpowiedź układu nerwowego na sytuację skrajnego zagrożenia, silnego lęku lub poczucia bezradności, objawiająca się nagłym bezruchem, odrętwieniem i trudnością w podjęciu działania. Jest jedną z podstawowych reakcji obronnych obok walki i ucieczki, uruchamianą wówczas, gdy organizm ocenia inne strategie jako nieskuteczne.

Towarzyszy jej często spadek napięcia mięśniowego lub przeciwnie – silne zesztywnienie ciała, a także subiektywne poczucie odrealnienia, pustki w głowie i spowolnienia myślenia.

Na czym polega stan zamrożenia w ciele i umyśle?

W ujęciu teorii poliwagalnej, jednej z koncepcji, która bywa dyskutowana w środowisku naukowym, reakcja zamrożenia wiąże się z aktywacją ewolucyjnie starszych gałęzi przywspółczulnego układu nerwowego. Stanowi biologiczny mechanizm obronny mający na celu ochronę organizmu w sytuacji braku możliwości skutecznej obrony lub ucieczki. W ciele i zachowaniu może manifestować się na różne sposoby:

• Cielesny bezruch: poczucie sparaliżowania, niemożność wydobycia z siebie głosu, spowolnienie reakcji lub trudność w poruszeniu kończynami.
• Znieczulenie emocjonalne: stan apatii, pustki wewnętrznej, chłodu emocjonalnego oraz chwilowy brak kontaktu z własnymi uczuciami.
• Zjawiska dysocjacyjne: depersonalizacja (wrażenie bycia obcym dla samego siebie) oraz derealizacja (odbieranie otoczenia jako sztucznego lub zamglonego).
• Wyciszenie fizjologiczne: spowolnienie tętna, nagły spadek ciśnienia krwi, a niekiedy zawroty głowy, mdłości czy uczucie silnej słabości.

Kiedy i dlaczego układ nerwowy wybiera zamrożenie?

Jest to w pełni automatyczny proces neurobiologiczny, który zachodzi poza świadomą wolą i kontrolą człowieka. Z punktu widzenia ewolucji bezruch pozwalał ukryć się przed zagrożeniem lub zmniejszyć doznania bólowe w razie bezpośredniego ataku. Współcześnie reakcja ta bywa wyzwalana nie tylko w sytuacji bezpośredniego zagrożenia fizycznego, ale także podczas intensywnych konfliktów, w obliczu przemocy psychicznej czy w momentach przypominających wcześniejsze traumatyczne doświadczenia.

Jak odzyskać kontakt ze sobą i kiedy udać się po pomoc?

W chwili wystąpienia zamrożenia pomocne bywają proste techniki uziemiające, takie jak skupienie wzroku na stabilnych przedmiotach, powolne oddechy czy dotknięcie chłodnej powierzchni. Zrozumienie, że zamrożenie jest naturalnym odruchem obronnym, pomaga zmniejszyć wtórny lęk. Jeśli stany odrętwienia i odcięcia powtarzają się w życiu codziennym, warto skonsultować się z psychoterapeutą (np. pracującym w metodzie EMDR). W przypadku nawracających omdleń, drętwienia kończyn czy utraty przytomności konieczna jest diagnostyka u lekarza. Gdy odcięciu towarzyszy nagłe załamanie psychiczne, myśli rezygnacyjne lub zagrożenie życia, należy bezzwłocznie zadzwonić pod numer alarmowy 112.