Reakcja przestrachu

Reakcja przestrachu to bezwarunkowy, automatyczny odruch fizjologiczny organizmu w odpowiedzi na nagły, niespodziewany i intensywny bodziec zmysłowy, taki jak głośny dźwięk, błysk światła lub gwałtowny ruch w polu widzenia. Odruch ten służy natychmiastowej ochronie newralgicznych części ciała przed potencjalnym zagrożeniem fizycznym.

U osób, które doświadczyły traumy lub zmagają się z przewlekłym stresem, reakcja ta może ulec znacznemu nasileniu i występować nieadekwatnie do sytuacji, co wynika z chronicznego wzbudzenia układu nerwowego.

Czym jest fizjologiczna reakcja przestrachu?

Reakcja przestrachu, określana w literaturze medycznej i psychologicznej jako odruch wzdrygnięcia, to jedna z najbardziej pierwotnych, ewolucyjnie ukształtowanych odpowiedzi obronnych organizmu. Odruch ten zachodzi całkowicie poza naszą świadomą kontrolą na poziomie pnia mózgu, zazwyczaj w ciągu zaledwie kilkudziesięciu milisekund od momentu zarejestrowania nagłego bodźca. Zjawisko to występuje powszechnie u wszystkich ssaków. Główną funkcją biologiczną tego zjawiska jest natychmiastowa ochrona ciała przed mechanicznym urazem. Ciało odruchowo przygotowuje się na uderzenie, chroniąc newralgiczne narządy przed potencjalnym niebezpieczeństwem.

Jak przebiega ten odruch w ciele?

Sekwencja somatyczna związana z odruchem przestrachu rozwija się błyskawicznie i obejmuje skoordynowaną pracę wielu grup mięśniowych oraz układu autonomicznego:

• Odruch mrugania – niemal natychmiastowe zaciśnięcie powiek, które ma na celu zabezpieczenie delikatnych gałek ocznych przed uszkodzeniem.
• Skurcz posturalny – gwałtowne uniesienie barków, przyciągnięcie głowy do klatki piersiowej, ugięcie rąk oraz lekkie zgięcie nóg w kolanach.
• Mobilizacja krążeniowo-oddechowa – nagły wyrzut adrenaliny, chwilowy bezdech, po którym następuje gwałtowne przyspieszenie akcji serca i podwyższenie ciśnienia krwi.

Nasilony odruch przestrachu a trauma

Choć sam odruch jest uniwersalny i zdrowy, u osób po ciężkich przeżyciach urazowych układ nerwowy może wejść w stan permanentnej nadczujności. W przebiegu zespołu stresu pourazowego (PTSD) lub zaburzeń lękowych próg wyzwalania tej reakcji zostaje drastycznie obniżony. Błahe zdarzenia, takie jak upadek widelca, nagły dźwięk klaksonu czy niespodziewane wejście kogoś do pokoju, mogą wywołać nieproporcjonalny wybuch paniki i silne pobudzenie somatyczne, gdyż mózg odczytuje neutralne sygnały jako ponowne zagrożenie życia. Prowadzi to do chronicznego zmęczenia i unikania kontaktów społecznych.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

W przypadku nasilonej reakcji przestrachu po traumie pomocna bywa psychoterapia traumy, w tym terapia EMDR, która pomaga wyciszyć układ nerwowy.