EMDR czy terapia ekspozycyjna – co wybrać

Po trudnym wydarzeniu albo w obliczu silnego lęku łatwo utknąć już na etapie wyboru pomocy. Jedna metoda może kojarzyć się z rozmową o wspomnieniach, druga z mierzeniem się z tym, czego od dawna unikasz. Różnice między EMDR a ekspozycją są ważne, ale równie ważne jest dopasowanie sposobu pracy do konkretnej sytuacji.

Dla kogo EMDR może być właściwą opcją?

EMDR, czyli terapia odwrażliwiania i przetwarzania za pomocą ruchów gałek ocznych lub innych rodzajów obustronnej stymulacji, jest wykorzystywana między innymi w pracy z trudnymi wspomnieniami. Może dotyczyć pojedynczego zdarzenia, na przykład wypadku, napadu, nagłej straty albo doświadczenia przemocy. Bywa też stosowana wtedy, gdy obciążenie wiąże się z wieloma wydarzeniami z różnych okresów życia.

W tej metodzie nie chodzi wyłącznie o opowiedzenie całej historii od początku do końca. Terapeuta pomaga określić wspomnienie, związane z nim przekonania, emocje oraz reakcje fizyczne. Następnie prowadzi pracę tak, aby wspomnienie mogło zostać inaczej przetworzone i mniej zakłócało obecne życie.

Ważnym elementem EMDR jest utrzymywanie kontaktu z teraźniejszością. Osoba uczestnicząca w terapii może jednocześnie zauważać, że pojawia się trudne wspomnienie, oraz orientować się, że obecnie znajduje się w gabinecie lub podczas konsultacji online. Przed rozpoczęciem pracy z najbardziej obciążającym materiałem omawia się sposoby stabilizacji i radzenia sobie z nasilonym napięciem.

W swojej pracy obserwuję, że osoby po traumatycznych doświadczeniach często nie boją się wyłącznie samego wspomnienia. Trudne bywa także poczucie, że ciało reaguje tak, jakby zagrożenie nadal trwało. Dlatego istotne jest tempo pracy i wcześniejsze ustalenie, co pomaga wracać do teraźniejszości.

EMDR nie jest jednak metodą przeznaczoną tylko dla osób, które potrafią szczegółowo opisać wydarzenie. Podczas konsultacji można omówić także sytuacje, w których wspomnienie jest fragmentaryczne, pojawia się w postaci obrazów, emocji albo reakcji fizycznych. O tym, czy ta metoda będzie odpowiednia, decyduje całościowa ocena sytuacji, a nie jeden objaw.

Dla kogo terapia ekspozycyjna może być pomocna?

Terapia ekspozycyjna opiera się na stopniowym, zaplanowanym kontakcie z tym, co wywołuje lęk albo uruchamia silne unikanie. Może dotyczyć konkretnej sytuacji, miejsca, przedmiotu, wspomnienia, odczuć fizycznych lub myśli. Kontakt jest ustalany w taki sposób, aby osoba mogła uczyć się pozostawania przy doświadczeniu bez wykonywania działań, które wcześniej chwilowo zmniejszały napięcie, ale podtrzymywały lęk.

Przykładem może być lęk przed jazdą samochodem po wypadku. Ekspozycja nie musi oznaczać natychmiastowej samotnej podróży przez całe miasto. Praca może rozpocząć się od wyobrażenia sobie trasy, rozmowy o samochodzie, podejścia do zaparkowanego auta, a później krótkiej jazdy z ustalonym planem. Kolejne kroki zależą od sytuacji i są omawiane z terapeutą.

W przypadku niektórych trudności ekspozycja dotyczy nie tylko zewnętrznych sytuacji. Przy napadach paniki może obejmować stopniowe oswajanie się z odczuciami, których osoba się obawia. Przy zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych stosuje się ekspozycję z powstrzymaniem reakcji, czyli kontakt z wyzwalaczem bez wykonywania przymusowej czynności. Taką pracę prowadzi się w ramach odpowiednio dobranej terapii.

W terapii ekspozycyjnej szczególne znaczenie ma plan, przewidywalność i powtarzalność ćwiczeń. Nie chodzi o zmuszanie się do największego lęku ani o sprawdzanie, ile można wytrzymać. Celem jest stopniowe osłabianie unikania i zdobywanie nowych doświadczeń, na przykład że można odczuwać napięcie i mimo tego pozostać w danej sytuacji.

W pracy z osobami, które długo unikały określonych miejsc lub aktywności, widzę, jak ważne jest odróżnienie odwagi od przeciążenia. Dobrze zaplanowana ekspozycja nie polega na ignorowaniu granic. Polega na tym, że trudność jest wystarczająca, aby uczyć się czegoś nowego, ale nie tak duża, by ćwiczenie stało się chaotycznym doświadczeniem bez wsparcia.

Jakie są kluczowe różnice między EMDR a terapią ekspozycyjną?

• EMDR koncentruje się przede wszystkim na przetwarzaniu obciążających wspomnień i związanych z nimi przekonań, a terapia ekspozycyjna na zaplanowanym kontakcie z sytuacją, wspomnieniem, myślą lub odczuciem, którego osoba unika.
• W EMDR obustronna stymulacja jest elementem prowadzenia procesu terapeutycznego, natomiast w ekspozycji podstawą jest pozostawanie w kontakcie z wyzwalaczem bez wykonywania zachowań podtrzymujących lęk.
• EMDR może być wybierane wtedy, gdy głównym problemem są traumatyczne wspomnienia, a ekspozycja często znajduje zastosowanie także przy fobiach, napadach paniki i lęku przed określonymi sytuacjami.
• W EMDR nie zawsze potrzebne jest długie, szczegółowe opowiadanie wydarzenia, podczas gdy terapia ekspozycyjna może wymagać wielokrotnego i stopniowego powracania do określonego materiału lub sytuacji.
• W obu metodach ważne jest przygotowanie, ale EMDR zwykle obejmuje naukę utrzymywania podwójnej uwagi, a ekspozycja wymaga precyzyjnego ustalenia kolejnych kroków kontaktu z lękiem.
• EMDR i terapia ekspozycyjna mogą prowadzić do silnych emocji podczas sesji, dlatego w obu przypadkach potrzebne są odpowiednie tempo pracy, zgoda osoby uczestniczącej i możliwość zgłaszania przeciążenia.
• Żadna z metod nie powinna być wybierana tylko na podstawie nazwy, ponieważ o dopasowaniu decydują między innymi problem, historia doświadczeń, aktualne zasoby i sposób pracy konkretnego terapeuty.

Jak zdecydować, która metoda terapii traumy może być odpowiednia?

Wybór metody nie musi być samodzielnym testem do rozwiązania przed pierwszą konsultacją. Możesz przyjść z pytaniem i wspólnie omówić możliwe drogi. Pomocne będą jednak następujące pytania:

1. Co jest obecnie największym problemem? Czy chodzi przede wszystkim o powracające wspomnienia, koszmary i nadmierną czujność, czy raczej o unikanie konkretnych miejsc, sytuacji albo odczuć?
2. Jak reagujesz na kontakt z trudnym materiałem? Czy możesz pozostać w kontakcie z emocjami, zachowując orientację w teraźniejszości, czy szybko pojawia się odrętwienie, chaos albo poczucie utraty kontroli?
3. Czego potrzebujesz od struktury terapii? Czy pomaga Ci jasny plan kolejnych ćwiczeń, czy ważniejsze jest spokojne przetwarzanie wspomnień z możliwością podążania za pojawiającymi się skojarzeniami?
4. Czy rozumiesz, na czym ma polegać proponowana metoda? Terapeuta powinien wyjaśnić cel pracy, możliwe reakcje, sposób zgłaszania trudności oraz to, co można zrobić, gdy tempo okaże się zbyt szybkie.

Warto także zapytać o doświadczenie terapeuty w pracy z problemem, który skłonił Cię do szukania pomocy. Pytanie o wykształcenie, szkolenia i sposób prowadzenia terapii nie jest brakiem zaufania. Pomaga świadomie zdecydować, czy proponowana forma pracy jest dla Ciebie zrozumiała.

Czy trzeba wybierać jedną metodę?

Nie zawsze. W terapii mogą pojawić się różne elementy, a sposób pracy może zmieniać się wraz z kolejnymi etapami. Na początku większe znaczenie może mieć stabilizacja, psychoedukacja i rozpoznawanie reakcji na stres. Dopiero później można przejść do bezpośredniej pracy z traumatycznym wspomnieniem albo stopniowego kontaktu z unikanymi sytuacjami.

EMDR i ekspozycja nie muszą też oznaczać dwóch całkowicie odrębnych światów. Obie metody wymagają kontaktu z trudnym doświadczeniem w warunkach, które umożliwiają uczenie się nowych reakcji. Różnią się jednak sposobem prowadzenia tego kontaktu, dlatego terapeuta powinien jasno wyjaśnić, jakie elementy proponuje i dlaczego.

Łączenie metod nie powinno oznaczać przypadkowego dokładania kolejnych ćwiczeń. Najważniejsza jest spójność planu i obserwowanie, jak reagujesz na kolejne etapy pracy. Jeśli pojawia się silne przeciążenie, warto powiedzieć o tym wprost i wspólnie zmienić tempo albo zakres pracy.

Najczęstsze wątpliwości?

Czy terapia ekspozycyjna oznacza ciągłe przeżywanie traumy?

Nie. Ekspozycja jest planowana i stopniowana. Może dotyczyć wspomnienia, ale również sytuacji, miejsca, myśli albo odczuć związanych z lękiem. Nie chodzi o wielokrotne zalewanie się emocjami, lecz o uczenie się innego sposobu reagowania przy wsparciu terapeuty.

Czy EMDR jest łagodniejszy niż ekspozycja?

Nie da się uczciwie przypisać jednej metodzie stałego poziomu trudności. W EMDR także mogą pojawić się silne emocje, obrazy i reakcje fizyczne. W terapii ekspozycyjnej trudność może wiązać się z pozostawaniem w sytuacji bez unikania. To, co dla jednej osoby będzie łatwiejsze, dla innej może być bardziej obciążające.

Czy można zmienić metodę, jeśli pierwsza nie pasuje?

Można omawiać swoje wątpliwości i wspólnie oceniać dalszy kierunek pracy. Czasem potrzebne jest wolniejsze tempo, dodatkowe przygotowanie albo inny sposób wyjaśniania ćwiczeń. Jeśli mimo rozmów metoda nie odpowiada Twoim potrzebom, warto zapytać o inne możliwości pomocy.

Wybór między EMDR a terapią ekspozycyjną można omówić podczas konsultacji psychologicznych i terapii EMDR u Edyty Nowakowskiej.