Trauma a odrealnienie – 7 sygnałów

Po trudnym wydarzeniu nie każda reakcja pojawia się od razu. Czasem dopiero po kilku dniach lub tygodniach pojawia się wrażenie, że codzienność stała się dziwnie odległa. Można wtedy zastanawiać się, czy to zmęczenie, stres, lęk, czy coś związanego z przeżytą traumą.

Po co jest ta lista i czym nie jest?

Odrealnienie, nazywane także derealizacją, oznacza zmienione poczucie realności otoczenia. Miejsce, ludzie i przedmioty są rozpoznawalne, ale mogą wydawać się obcy, sztuczni, oddaleni albo oglądani jak przez szybę. Czasami podobne doświadczenie dotyczy także kontaktu z samym sobą. Wtedy mówi się o depersonalizacji, czyli poczuciu dystansu wobec własnych emocji, myśli lub ciała.

Takie doświadczenia mogą pojawiać się po wypadku, przemocy, nagłej stracie, poważnym zagrożeniu, długotrwałym napięciu albo innym wydarzeniu, które przekroczyło dotychczasowe możliwości radzenia sobie. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z odrealnieniem przeżyła traumę ani że odrealnienie po traumie musi oznaczać zaburzenie pourazowe.

Potraktuj poniższe punkty jak mapę do rozmowy ze sobą lub specjalistą. Nie zaznaczaj ich jak testu i nie próbuj na tej podstawie stawiać sobie diagnozy.

Jakie sygnały mogą pojawiać się po traumie?

Zmiana odbioru świata?

1. Otoczenie wydaje się nierealne albo odległe. Możesz widzieć znane pomieszczenie, ulicę czy twarz bliskiej osoby, a jednocześnie mieć wrażenie, że wszystko znajduje się za szybą, we śnie lub w filmie. Kolory mogą wydawać się mniej wyraźne, dźwięki przytłumione, a przestrzeń nienaturalnie płaska. Rozum rozpoznaje miejsce, lecz emocjonalne poczucie znajomości jakby na chwilę słabnie.
2. Znane miejsca stają się dziwnie obce. Droga do pracy, własne mieszkanie albo codzienne czynności mogą nagle wywołać poczucie dezorientacji. Nie chodzi o to, że nie wiesz, gdzie jesteś. Wiesz to, ale brakuje zwyczajnego wrażenia zakorzenienia w danym miejscu. Po traumie mózg może silniej monitorować otoczenie, zamiast swobodnie je odbierać.
3. Pojawia się zaburzone poczucie czasu lub przestrzeni. Kilka minut może ciągnąć się bardzo długo albo minąć bez wyraźnego śladu. Możesz mieć wrażenie, że jesteś daleko od rozmówcy, choć siedzisz obok, albo że wydarzenia dzieją się jakby bez Twojego udziału. Takie doświadczenie często nasila się przy zmęczeniu, napięciu lub kontakcie z przypomnieniem trudnego zdarzenia.
4. Trudniej utrzymać uwagę i zapamiętać przebieg chwili. Możesz czytać ten sam fragment kilka razy, gubić wątek rozmowy albo wykonywać prostą czynność automatycznie. Później trudno odtworzyć kolejność wydarzeń. Nie musi to oznaczać utraty pamięci. Czasem uwaga jest tak mocno zajęta monitorowaniem zagrożenia, że mniej zasobów pozostaje na spokojne rejestrowanie tego, co dzieje się teraz.

Zmiana kontaktu ze sobą i własnymi reakcjami?

5. Emocje stają się przytłumione albo pojawia się pustka. Możesz wiedzieć, że coś jest ważne, ale nie czuć tego tak jak wcześniej. Radość, smutek, złość lub bliskość mogą wydawać się odległe. Czasem pojawia się myśl: „Wiem, że powinnam lub powinienem coś czuć, ale nic do mnie nie dociera”. To nie świadczy o braku uczuć ani o obojętności wobec innych.
6. Zaczynasz sprawdzać, czy wszystko jest realne i czy masz kontrolę. Możesz dotykać przedmiotów, przyglądać się dłoniom, pytać bliską osobę, czy zachowujesz się normalnie, albo wielokrotnie analizować własne odczucia. Krótkie sprawdzenie rzeczywistości bywa zrozumiałą próbą odzyskania orientacji. Gdy jednak pochłania dużą część dnia i zwiększa lęk, staje się dodatkowym źródłem napięcia.
7. Unikasz sytuacji, które nasilają poczucie nierealności. Możesz przestać prowadzić samochód, wychodzić do zatłoczonych miejsc, podróżować, spotykać się z ludźmi albo przebywać w miejscu kojarzącym się z traumą. Unikanie chwilowo zmniejsza napięcie, ale może stopniowo zawężać codzienne życie. Z czasem sama obawa przed odrealnieniem może stać się powodem rezygnacji z ważnych aktywności.

W pracy z osobami doświadczającymi takich objawów obserwuję, że najbardziej przerażające bywa nie samo wrażenie nierealności, lecz myśl: „Co się ze mną dzieje?”. Psychoedukacja pomaga uporządkować to doświadczenie i oddzielić obserwację objawu od katastroficznej interpretacji. Dopiero wtedy łatwiej zauważyć, co poprzedza odrealnienie i co pomaga odzyskać kontakt z chwilą obecną.

Co zrobić, jeśli rozpoznajesz wiele z tych sygnałów?

Najpierw spróbuj potraktować swoje doświadczenie jako informację o przeciążeniu, a nie jako dowód, że tracisz kontrolę nad sobą. Zwróć uwagę, kiedy pojawia się odrealnienie, co wydarzyło się wcześniej, jak długo trwa i czy coś je nasila. Pomocne może być krótkie zapisywanie obserwacji bez oceniania siebie.

W chwili odrealnienia możesz spokojnie nazwać kilka rzeczy, które widzisz, usłyszeć dźwięki z otoczenia, oprzeć stopy na podłodze i opisać w myślach, gdzie jesteś oraz jaki jest dzień. Nie chodzi o zmuszanie się do natychmiastowego ustąpienia objawu. Celem jest łagodne skierowanie uwagi na teraźniejszość.

Jeśli kontakt z ciałem nasila lęk, nie zmuszaj się do ćwiczeń, które są dla Ciebie nieprzyjemne. Możesz wybrać prostsze sposoby orientowania się w otoczeniu, rozmowę z zaufaną osobą albo spokojne pozostanie w znanym miejscu. Ważne, aby nie podejmować wtedy działań wymagających pełnej koncentracji, jeśli czujesz, że trudno Ci bezpiecznie oceniać sytuację.

Warto także powiedzieć komuś wprost: „Po trudnym wydarzeniu świat czasami wydaje mi się nierealny. Potrzebuję, żebyś przez chwilę ze mną został lub została”. Konkretna prośba zwykle jest łatwiejsza do spełnienia niż ogólne „źle się czuję”.

W mojej praktyce widzę, że osoby z odrealnieniem często długo czekają, aż objaw sam zniknie, ponieważ wstydzą się o nim mówić. Tymczasem opisanie dokładnie tego, co dzieje się z odbiorem świata, jest ważną informacją podczas konsultacji. Nie trzeba mieć gotowej diagnozy ani umieć wyjaśnić przyczyny.

Kiedy szukać pomocy?

Skontaktuj się z psychologiem lub psychoterapeutą, jeśli odrealnienie powtarza się, utrzymuje przez dłuższy czas, pojawia się po konkretnym wydarzeniu albo zaczyna ograniczać pracę, relacje, odpoczynek i codzienne obowiązki. Warto szukać pomocy także wtedy, gdy coraz więcej sytuacji wywołuje lęk przed utratą kontaktu z rzeczywistością.

Podczas konsultacji psychologicznej można uporządkować historię wydarzeń, rozpoznać czynniki nasilające objawy i zastanowić się, jaka forma pomocy będzie odpowiednia. W pracy z doświadczeniami traumatycznymi stosuje się między innymi psychoedukację oraz EMDR. Dobór metody zależy od sytuacji, aktualnych potrzeb i gotowości do pracy z trudnymi wspomnieniami.

Jeżeli odrealnieniu towarzyszy ból lub ucisk w klatce piersiowej, nagła duszność albo omdlenie, zadzwoń pod 112. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, samookaleczeniu lub bezpośrednim zagrożeniu, również natychmiast zadzwoń pod 112 albo poproś kogoś o pozostanie przy Tobie do czasu uzyskania pomocy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odrealnienie po traumie oznacza PTSD?

Nie. Odrealnienie może występować po traumie, ale samo w sobie nie wystarcza do rozpoznania zespołu stresu pourazowego. Znaczenie mają także inne objawy, ich nasilenie, czas trwania oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie. Ocenę pozostawia się specjaliście.

Czy derealizacja po traumie może pojawić się dopiero po czasie?

Tak. Organizm nie zawsze reaguje wszystkimi objawami bezpośrednio po wydarzeniu. Czasem początkowo najważniejsze jest działanie, załatwianie spraw i przetrwanie trudnej sytuacji, a dopiero później pojawia się rozluźnienie i kontakt z emocjami. Nie przesądza to jednak samo o przyczynie odrealnienia.

Co powiedzieć psychologowi podczas pierwszej rozmowy?

Wystarczy opisać własnymi słowami, co dzieje się z odbiorem świata, kiedy objaw się pojawia, jak długo trwa i czego wtedy unikasz. Możesz wspomnieć o wydarzeniu, które może mieć związek z tym doświadczeniem, ale nie musisz od razu opowiadać wszystkich szczegółów. Tempo rozmowy powinno uwzględniać aktualne poczucie bezpieczeństwa i możliwości.

Jeśli rozpoznajesz u siebie poczucie nierealności po traumie i chcesz spokojnie omówić swoją sytuację, możesz skorzystać z konsultacji psychologicznej, także online, u Edyty Nowakowskiej, psycholożki i psychotraumatolożki.