EMDR – czy terapeuta może sugerować wspomnienia?

Obawa przed wpływem terapii na pamięć jest zrozumiała, szczególnie gdy temat dotyczy trudnych lub niejasnych wydarzeń. Pamięć nie działa jak nagranie, które można bez zmian odtworzyć. Dlatego znaczenie ma nie tylko sama metoda, lecz także sposób prowadzenia sesji, język terapeuty i Twoje prawo do zatrzymania pracy.

Terapeuta EMDR może wydobyć z pamięci ukryte wspomnienie?

Ten mit brzmi wiarygodnie, ponieważ podczas sesji kieruje się uwagę na konkretną sytuację, emocję, obraz albo odczucie fizyczne. Może to przypominać poszukiwanie czegoś, co znajduje się głębiej i czeka na odkrycie. W rzeczywistości EMDR nie jest techniką wykopywania ukrytych wspomnień.

W terapii pracuje się zwykle z tym, co jest już dostępne: wspomnieniem, obecnym wyzwalaczem, trudną emocją albo przewidywaną sytuacją. Nie trzeba znać całej historii ani odtwarzać każdego szczegółu. Celem nie jest stworzenie pełnej opowieści o przeszłości, tylko zajęcie się tym, co obecnie powoduje cierpienie, napięcie lub unikanie.

Terapeuta może zadawać pytania o to, co pojawia się w danym momencie, ale nie powinien dopowiadać odpowiedzi. Pytanie „co teraz zauważasz?” pozostawia przestrzeń na własne doświadczenie. Pytanie „czy wtedy ktoś Cię skrzywdził?” zawiera już określoną sugestię. To ważna różnica.

W swojej pracy obserwuję, że osoby zaniepokojone pamięcią często bardziej potrzebują poczucia wpływu niż kolejnych interpretacji. Pomaga wtedy jasne wyjaśnienie, że można nie znać szczegółów, można powiedzieć „nie wiem” i można zatrzymać ćwiczenie bez konieczności uzasadniania tej decyzji.

Jeśli podczas EMDR pojawia się obraz, to na pewno jest prawdziwym wspomnieniem?

Obraz pojawiający się w czasie pracy może wydawać się bardzo wyraźny. Czasem towarzyszy mu silna emocja albo odczucie fizyczne, więc łatwo uznać go za dosłowny zapis wydarzenia. Umysł potrafi jednak tworzyć obrazy na podstawie skojarzeń, fragmentów wspomnień, snów, wyobraźni i aktualnego lęku.

Wspomnienie jest odtwarzane, a nie odczytywane z nieruchomego magazynu. Na jego kształt mogą wpływać późniejsze informacje, rozmowy, emocje, oczekiwania i sposób zadawania pytań. Dlatego intensywność obrazu nie jest dowodem jego dokładności. Silne przeżycie mówi przede wszystkim o tym, że coś jest dla Ciebie ważne lub obciążające.

Podczas sesji można zauważyć na przykład zamknięte drzwi, niewyraźną sylwetkę, kolor, fragment pomieszczenia albo poczucie, że trzeba uciekać. Taki materiał może mieć znaczenie psychologiczne, ale nie musi być literalnym wspomnieniem konkretnego zdarzenia. Nie powinno się na tej podstawie formułować pewnych wniosków o faktach.

Praktycznie oznacza to, że nie musisz od razu rozstrzygać, „czy to wydarzyło się naprawdę”. Możesz opisać, co pojawiło się w świadomości, i pozostawić to bez dodatkowej interpretacji. Terapeuta powinien pomóc Ci pracować z emocją i reakcją, a nie nakłaniać do przyjęcia jednej wersji wydarzeń.

Terapeuta prowadzi Cię w EMDR do właściwej wersji wydarzeń?

Takie przekonanie może wynikać z tego, że terapeuta porządkuje przebieg sesji i proponuje kolejne etapy pracy. Osoba korzystająca z pomocy może mieć wrażenie, że ktoś z zewnątrz wie, dokąd trzeba dojść. Tymczasem prowadzenie procesu nie oznacza prowadzenia do określonej treści wspomnienia.

W EMDR terapeuta może pomagać utrzymać uwagę na wybranym doświadczeniu, emocji lub obrazie. Nie powinien jednak decydować, co masz zobaczyć, poczuć ani przypomnieć sobie. Nie chodzi o to, aby dotrzeć do jednej, wcześniej założonej opowieści.

Ważne są pytania otwarte i neutralne, na przykład: „co pojawia się teraz?”, „co zauważasz w ciele?” albo „co zmieniło się od ostatniej chwili?”. Terapeuta może także przypominać, że skojarzenia mogą się zmieniać i że nie trzeba ich zatrzymywać ani analizować. Taki sposób pracy zostawia miejsce na Twoje doświadczenie.

Jeśli masz wrażenie, że terapeuta oczekuje określonej odpowiedzi, możesz powiedzieć o tym wprost. Dopuszczalne jest pytanie: „Czy to jest moja obserwacja, czy Twoja interpretacja?”. Dobra współpraca nie polega na bezkrytycznym podążaniu za terapeutą, tylko na możliwości rozmowy o tym, co dzieje się podczas sesji.

Skoro pamięć jest podatna na wpływ, terapia EMDR jest ryzykowna?

To pytanie ma sens, bo żadna praca z pamięcią nie odbywa się poza wpływem języka, relacji i kontekstu. Terapeuta jest osobą, której można przypisać autorytet, szczególnie w trudnym momencie. Dlatego sposób komunikacji ma znaczenie w każdej terapii, także w EMDR.

Ryzyko nie wynika z tego, że sama metoda automatycznie tworzy fałszywe wspomnienia. Wiąże się raczej z nieuważnym prowadzeniem: sugerowaniem treści, naciskaniem na szczegóły, przedstawianiem hipotez jako faktów albo przekonywaniem, że brak pamięci oznacza wyparcie konkretnego wydarzenia.

Bezpieczeństwo pracy z pamięcią w EMDR opiera się między innymi na zgodzie, przejrzystości i możliwości zatrzymania procesu. Przed rozpoczęciem warto wiedzieć, z czym pracujecie, jaki jest cel sesji i co można zrobić, gdy napięcie staje się zbyt duże. Nie ma obowiązku odpowiadania na każde pytanie ani ujawniania szczegółów, na które nie jesteś gotowy lub gotowa.

W konsultacjach psychologicznych często widzę, że sama możliwość zadawania pytań zmniejsza napięcie. Osoby chcą wiedzieć, czy będą musiały opowiadać wszystko od początku, czy mogą odmówić odpowiedzi i czy terapia będzie polegała na poszukiwaniu faktów. Wyjaśnienie tych granic jest częścią odpowiedzialnej pracy, a nie dodatkiem do niej.

EMDR może zmienić wspomnienie, więc zmieni też to, co naprawdę się wydarzyło?

To przekonanie łączy dwie różne rzeczy: wspomnienie i samo wydarzenie. Terapia może wpływać na sposób, w jaki pamiętasz sytuację, na intensywność emocji, znaczenie przypisywane temu doświadczeniu albo reakcję na obecne przypomnienia. Nie zmienia jednak faktów, które miały miejsce poza pamięcią.

Zmiana reakcji nie oznacza wymazania historii. Możesz nadal wiedzieć, że coś się wydarzyło, ale przestać przeżywać to z taką samą siłą. Możesz także inaczej rozumieć własne zachowanie z tamtego okresu. To nie oznacza, że nowa interpretacja jest automatycznie pełnym i ostatecznym opisem wszystkich faktów.

Warto pamiętać, że terapia nie jest postępowaniem dowodowym. Jeśli wspomnienia dotyczą wydarzeń, które mają znaczenie prawne, rodzinne lub zawodowe, nie należy traktować sesji jako sposobu ustalania faktów. W takich sytuacjach szczególnie ważne jest oddzielanie tego, co pamiętasz, od tego, co wnioskujesz i czego dowiedziałeś lub dowiedziałaś się później.

Terapeuta może pomóc Ci przyjrzeć się emocjom, przekonaniom i reakcjom, ale nie powinien występować w roli osoby potwierdzającej, że określona wersja wydarzeń jest prawdziwa. To chroni zarówno Ciebie, jak i osoby, których dotyczy wspomnienie.

Jeśli nie pamiętasz szczegółów, trzeba je odtworzyć w terapii?

Brak szczegółów może być frustrujący. Wiele osób myśli, że dopiero pełna chronologia pozwoli zrozumieć własne reakcje. Pamięć bywa jednak fragmentaryczna, zwłaszcza gdy wydarzenie wiązało się z silnymi emocjami, przeciążeniem albo powtarzalnym stresem.

W EMDR można pracować z tym, co jest dostępne teraz. Może to być pojedyncza scena, zdanie, obraz, emocja, odczucie fizyczne albo sytuacja z teraźniejszości, która uruchamia podobną reakcję. Nie trzeba dopowiadać brakujących elementów ani tworzyć spójnej opowieści za wszelką cenę.

Próba odtworzenia każdego szczegółu może czasem zwiększać presję i skłaniać do zgadywania. Zgadywanie nie jest tym samym co przypominanie sobie. Jeśli nie wiesz, możesz powiedzieć „nie wiem”. Taka odpowiedź jest pełną informacją na dany moment i nie wymaga naprawiania.

Pomocne bywa zapisywanie własnych obserwacji po sesji, ale bez traktowania notatek jako dowodu historycznej dokładności. Możesz zanotować, jakie emocje się pojawiły, co wywołało napięcie i co pomogło wrócić do równowagi. Taki zapis służy orientacji w doświadczeniu, a nie rozstrzyganiu, jak dokładnie wyglądała przeszłość.

Kiedy warto poszukać pomocy?

Rozmowa z psychologiem lub terapeutą może być dobrym krokiem, jeśli obawa przed wpływem EMDR na pamięć powstrzymuje Cię przed szukaniem wsparcia albo sprawia, że trudno zaufać osobie prowadzącej terapię. Warto powiedzieć o tym już podczas pierwszej konsultacji. Pytania dotyczące metody, granic i możliwości przerwania pracy są zasadne.

• Masz poczucie, że ktoś sugeruje Ci treść wydarzeń zamiast pytać o Twoje doświadczenie.
• Odczuwasz presję, aby przypomnieć sobie szczegóły, których nie pamiętasz.
• Terapeuta przedstawia swoje przypuszczenia jako pewne fakty.
• Po sesjach pojawia się silne zamieszanie i nie wiesz, co było wspomnieniem, a co wyobrażeniem.
• Nie masz przestrzeni, aby powiedzieć „stop”, zrobić przerwę albo odmówić odpowiedzi.
• Praca z pamięcią powoduje narastające cierpienie, a rozmowa o tym nie przynosi zmiany w sposobie prowadzenia sesji.

Możesz zapytać, czy celem pracy jest zmniejszenie obecnego cierpienia, czy poszukiwanie szczegółów przeszłości. Możesz też zapytać, jak terapeuta rozróżnia pytanie neutralne od sugerującego oraz co proponuje, gdy pojawia się niepewny obraz. Odpowiedzi powinny być zrozumiałe i pozostawiać Ci realną możliwość podjęcia decyzji.

EMDR nie wymaga traktowania każdego obrazu jako dosłownego wspomnienia. Odpowiedzialna praca polega na szacunku dla Twojego doświadczenia, ostrożności wobec niepewności i niedopowiadaniu tego, czego samodzielnie nie wiesz. Jeśli chcesz omówić swoje obawy przed rozpoczęciem terapii, możesz skorzystać z konsultacji psychologicznej i terapii EMDR.