Trauma – mity o konieczności bycia silnym

Po traumatycznym wydarzeniu często pojawia się presja, by szybko się pozbierać, nie rozpamiętywać i zachowywać się jak dawniej. Takie słowa bywają wypowiadane z troski, ale mogą sprawić, że naturalne reakcje zostaną uznane za oznakę słabości.

„Po traumie trzeba szybko wrócić do normalności”

To przekonanie brzmi wiarygodnie, bo codzienność wymaga działania. Trzeba pracować, opiekować się bliskimi, załatwiać sprawy i odpowiadać na wiadomości. Z zewnątrz szybki powrót do obowiązków może wyglądać jak dowód siły.

Wiedza psychologiczna pokazuje jednak, że po trudnym doświadczeniu reakcje mogą pojawiać się falami. Jednego dnia można funkcjonować całkiem sprawnie, a następnego odczuwać zmęczenie, napięcie, smutek, rozdrażnienie albo trudność z koncentracją. Organizm i psychika próbują przystosować się do tego, co się wydarzyło. Nie da się wyznaczyć jednego właściwego tempa dla wszystkich.

W praktyce oznacza to potrzebę sprawdzania, co jest możliwe dzisiaj, zamiast oceniania siebie przez porównanie z dawnym funkcjonowaniem. Pomocne może być ograniczenie niektórych zadań, ustalenie prostego planu dnia i powiedzenie bliskiej osobie: „Potrzebuję teraz mniej rad, a więcej spokojnej obecności”. Powrót do aktywności może być stopniowy.

„Jeśli o tym nie mówię, to znaczy, że sobie radzę”

Milczenie może dawać poczucie kontroli. Rozmowa o trudnym wydarzeniu bywa krępująca, szczególnie gdy pojawia się obawa przed oceną, niezrozumieniem albo zalaniem emocjami. Czasem otoczenie dodatkowo wzmacnia przekonanie, że najlepiej nie wracać do tego, co było.

Nieujawnianie wspomnień nie jest jednak jednoznacznym dowodem, że temat przestał wpływać na życie. Trudne doświadczenie może być obecne w unikaniu określonych miejsc, rozmów lub ludzi, w nadmiernej czujności, odrętwieniu emocjonalnym albo w napięciu, którego trudno wyjaśnić. Mówienie o wydarzeniu nie zawsze musi oznaczać szczegółowe opowiadanie. Czasem pierwszym krokiem jest nazwanie samego skutku: „Od tamtej sytuacji trudno mi zaufać” albo „Wciąż reaguję napięciem, choć wiem, że teraz jestem w innym miejscu”.

W swojej pracy obserwuję, że osoby po traumatycznych doświadczeniach często długo przedstawiają przede wszystkim fakty, pomijając własne przeżycia. Dopiero spokojna rozmowa pozwala zauważyć, że za zdaniem „jakoś sobie radzę” kryje się bezsenność, ciągłe sprawdzanie otoczenia albo trudność w odpoczynku. Nie trzeba mówić wszystkiego od razu. Ważne jest znalezienie bezpiecznego tempa i osoby, która potrafi słuchać bez nacisku.

„Silne emocje trzeba opanować, inaczej mnie zaleją”

To przekonanie może wydawać się rozsądne, bo intensywny lęk, złość lub rozpacz bywają trudne do zniesienia. Naturalna jest chęć, aby jak najszybciej je wyciszyć i odzyskać kontrolę. Wiele osób nauczyło się, że płacz, drżenie albo złość należy powstrzymać.

Emocje pełnią funkcję informacji. Sygnalizują między innymi poczucie zagrożenia, przekroczenie granic, stratę lub potrzebę wsparcia. Po traumie układ nerwowy może reagować alarmem także wtedy, gdy obecna sytuacja różni się od tej, która była niebezpieczna. To nie znaczy, że każda reakcja jest adekwatna do chwili, ale też nie oznacza, że trzeba z nią walczyć jak z przeciwnikiem.

W praktyce pomocne bywa rozdzielenie dwóch rzeczy: przeżywania emocji i działania pod ich wpływem. Można zauważyć: „Czuję silny lęk”, a jednocześnie nie podejmować decyzji w pośpiechu. Warto zwrócić uwagę na oddech, kontakt stóp z podłogą, temperaturę otoczenia i kilka rzeczy widocznych w pomieszczeniu. Takie ćwiczenia nie usuwają wspomnienia, ale mogą pomóc wrócić uwagą do chwili obecnej.

„Skoro minęło dużo czasu, powinno już być po wszystkim”

Upływ czasu często kojarzy się z naturalnym gojeniem ran. Otoczenie może mówić: „To było dawno temu”, zwłaszcza gdy na zewnątrz wszystko wygląda zwyczajnie. Wtedy łatwo uznać, że dalsze trudności świadczą o przesadzie albo braku zaradności.

Czas może przynieść zmianę, ale sam w sobie nie zawsze wystarcza. Reakcje mogą nasilać się przy rocznicach, podobnych wydarzeniach, zmianach życiowych albo sytuacjach przypominających o dawnym zagrożeniu. Czasem dopiero po zakończeniu kryzysu pojawia się przestrzeń, by zauważyć własne emocje. To, że trudność ujawnia się później, nie oznacza, że została wymyślona ani że jest mniej ważna.

Warto obserwować wpływ doświadczenia na obecne życie. Czy pojawia się unikanie, trudność w zaufaniu, nadmierna czujność albo poczucie odrętwienia? Czy relacje, praca, sen lub odpoczynek wyglądają inaczej niż wcześniej? Takie pytania są bardziej użyteczne niż ocenianie, czy „powinno już minąć”.

„Proszenie o pomoc świadczy o słabości”

W kulturze samowystarczalności łatwo uznać, że silna osoba powinna poradzić sobie sama. Proszenie o pomoc może kojarzyć się z utratą kontroli albo zależnością od innych. Szczególnie trudne bywa to dla osób, które przez długi czas musiały być odpowiedzialne za siebie lub za bliskich.

Wsparcie nie odbiera sprawczości. Rozmowa z psychologiem, psychoterapeutą lub inną zaufaną osobą może pomóc uporządkować doświadczenie, rozpoznać reakcje i zastanowić się nad kolejnymi krokami. W zależności od potrzeb psycholog może prowadzić konsultację i psychoedukację, a psychoterapeuta może zaproponować dalszą pracę terapeutyczną. EMDR jest jedną z metod, które mogą być rozważane przy doświadczeniach traumatycznych, po wcześniejszym omówieniu sytuacji i gotowości do takiej pracy.

W pracy widzę, że wiele osób zgłasza się dopiero wtedy, gdy przestaje wystarczać dotychczasowy sposób radzenia sobie. Nie oznacza to porażki. Często oznacza moment, w którym można przestać samodzielnie dźwigać całość problemu i zacząć przyglądać się temu, czego naprawdę potrzeba. Proszenie o pomoc nie odbiera siły; może być sposobem na odzyskiwanie wpływu na własne życie.

„Gdy wspomnienia wracają, trzeba od razu wszystko przepracować”

To przekonanie wynika z potrzeby zamknięcia trudnego rozdziału. Można pomyśleć, że dopiero pełne opowiedzenie historii pozwoli ruszyć dalej. Czasem wpływają na to również zasłyszane opowieści o konieczności natychmiastowego konfrontowania się z każdym wspomnieniem.

Praca z traumą wymaga uwzględnienia aktualnego poczucia bezpieczeństwa, zasobów i możliwości psychicznych. Nie zawsze najlepszym pierwszym krokiem jest szczegółowe wracanie do wydarzenia. Najpierw może być potrzebne rozpoznanie reakcji, stabilizacja, budowanie sposobów radzenia sobie z napięciem oraz ustalenie, co jest możliwe bez nadmiernego przeciążenia.

Jeśli wspomnienie pojawia się nagle, można spróbować nazwać, co dzieje się teraz: „To jest wspomnienie, a ja jestem w obecnym miejscu”. Pomaga także ograniczenie kontaktu z treściami, które nasilają pobudzenie, oraz rozmowa z osobą przygotowaną do pracy z traumą. Nie trzeba udowadniać gotowości przez zmuszanie się do opowiadania wszystkiego.

Kiedy warto poszukać pomocy?

Wsparcie może być potrzebne wtedy, gdy reakcje po trudnym doświadczeniu utrudniają codzienne życie albo trwają na tyle długo, że trudno odzyskać poczucie wpływu. Sygnałami mogą być między innymi:

• uporczywe unikanie miejsc, ludzi, rozmów lub sytuacji przypominających o wydarzeniu,
• nadmierna czujność, łatwe wybudzanie się, rozdrażnienie lub trudność z odpoczynkiem,
• nawracające wspomnienia, koszmary albo poczucie, że przeszłość dzieje się ponownie,
• odrętwienie emocjonalne i trudność w odczuwaniu bliskości, radości lub smutku,
• przekonanie, że trzeba stale kontrolować siebie i otoczenie,
• pogorszenie relacji, pracy, snu lub codziennego funkcjonowania.

Nie trzeba czekać, aż trudność stanie się skrajna. Można zacząć od konsultacji, podczas której zostanie określone, co dzieje się obecnie i jaka forma wsparcia może być adekwatna. Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, samookaleczenie albo poczucie bezpośredniego zagrożenia, zadzwoń pod 112 lub zgłoś się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego.

Po traumie siła nie musi oznaczać zaciskania zębów i ukrywania wszystkiego. Może oznaczać uczciwe zauważenie własnych granic, przyjęcie wsparcia i wybieranie kolejnego możliwego kroku. Jeśli chcesz spokojnie omówić swoją sytuację, możesz skorzystać z konsultacji psychologicznej, także online.