EMDR a skale SUD i VOC – jak się ich używa?

Jeśli podczas sesji EMDR pada pytanie o liczbę od zera do dziesięciu albo od jednego do siedmiu, łatwo pomyśleć, że właśnie zaczyna się sprawdzian. Tymczasem terapeuta nie porównuje Cię z innymi osobami i nie wystawia oceny postępów. Pyta o Twoje wewnętrzne doświadczenie, żeby lepiej rozumieć, co dzieje się podczas pracy z konkretnym wspomnieniem.

Po co w EMDR w ogóle pojawiają się dwie skale?

Skale pomagają uchwycić dwa różne elementy doświadczenia: emocjonalne zakłócenie związane ze wspomnieniem oraz siłę pozytywnego przekonania o sobie. W EMDR pracuje się nie tylko z samym opisem wydarzenia, lecz także z obrazem, emocjami, odczuciami w ciele i znaczeniem, jakie wspomnienie ma dziś.

Skala SUD, czyli Subjective Units of Disturbance, służy do określenia subiektywnego nasilenia zakłócenia. Najczęściej terapeuta prosi o ocenę od 0 do 10, gdzie 0 oznacza brak zakłócenia, a 10 najwyższy poziom, jaki można sobie wyobrazić w danym momencie. Nie jest to pomiar medyczny ani obiektywna miara emocji.

Skala VOC, czyli Validity of Cognition, odnosi się do tego, na ile prawdziwe wydaje się pozytywne przekonanie o sobie. Zwykle stosuje się zakres od 1 do 7. Przykładowe przekonanie może brzmieć: „Jestem wartościową osobą”, „Mam wpływ na swoje życie” albo „Mogę zadbać o siebie”. Ocena 1 oznacza, że zdanie nie brzmi wiarygodnie, a 7, że jest odczuwane jako całkowicie prawdziwe w kontakcie z danym wspomnieniem.

To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ silne emocje i pozytywne przekonanie nie zawsze zmieniają się w tym samym tempie. Możesz czuć mniejsze napięcie, ale nadal nie wierzyć, że masz prawo się bronić. Możesz też rozumieć swoją wartość, a mimo to odczuwać silne pobudzenie, gdy wraca konkretny obraz.

Jak wygląda użycie skal podczas sesji EMDR?

Użycie skal jest krótkim elementem rozmowy, który pomaga uporządkować pracę nad wybranym wspomnieniem. Najczęściej wygląda to mniej więcej tak:

• Terapeuta prosi o przywołanie konkretnego obrazu lub fragmentu sytuacji, nad którą będziecie pracować.
• Pojawia się pytanie o negatywne przekonanie, czyli bolesną myśl na własny temat związaną z tym wspomnieniem. Może to być na przykład: „Jestem bezsilny lub bezsilna”, „To moja wina” albo „Nie mogę nikomu ufać”.
• Następnie wybierane jest przekonanie pozytywne, które lepiej pasowałoby do obecnej perspektywy, na przykład: „Mogę wybierać”, „Jestem bezpieczny lub bezpieczna teraz” albo „Zasługuję na szacunek”.
• Terapeuta pyta, jak prawdziwe wydaje się to pozytywne przekonanie w skali VOC od 1 do 7.
• Pojawia się ocena nasilenia emocji w EMDR, czyli określenie, jak silne jest aktualne zakłócenie związane z obrazem, emocją i myślami. Do tego służy skala SUD od 0 do 10.
• Może paść także pytanie o odczucia fizyczne. Napięcie w gardle, ciężar w klatce piersiowej, ścisk w brzuchu czy drżenie rąk są dodatkowymi informacjami o tym, jak wspomnienie jest przeżywane.
• Po kolejnych seriach stymulacji bilateralnej terapeuta pyta, co pojawiło się teraz i czy ocena SUD albo VOC się zmieniła.

Skala SUD w terapii EMDR nie ma pokazać, czy reagujesz „właściwie”. Jeśli dziś podajesz 8, a za chwilę 6, jest to informacja o aktualnym doświadczeniu, a nie dowód, że terapia działa w określonym tempie. Czasem liczba pozostaje podobna, ale zmienia się jakość emocji albo pojawia się nowe skojarzenie. To również może być ważnym materiałem do dalszej pracy.

W mojej praktyce widzę, że wiele osób na początku próbuje znaleźć „właściwą” liczbę. Pomaga wtedy przypomnienie, że chodzi o przybliżenie własnego odczucia, a nie precyzję pomiaru. Lepiej powiedzieć „około 7”, „między 4 a 5” albo „nie wiem, ale jest bardzo silne”, niż dopasowywać odpowiedź do oczekiwań.

Skąd biorą się różnice między SUD i VOC?

Różnice między SUD i VOC wynikają z tego, że emocje, reakcje fizyczne, przekonania i pamięć nie zmieniają się jako jeden prosty system. Wspomnienie może być zapisane nie tylko jako opowieść, lecz także jako obraz, odczucie zagrożenia, napięcie mięśni i przekonanie o własnych możliwościach.

Znaczenie ma również to, co działo się po trudnym wydarzeniu. Jeśli ktoś długo pozostawał bez wsparcia, musiał ukrywać emocje albo wielokrotnie doświadczał podobnych sytuacji, określone przekonanie mogło się utrwalić. Nie oznacza to, że osoba świadomie wybrała taki sposób myślenia. Często był to sposób, w jaki psychika próbowała nadać sens temu, co się wydarzyło.

Przydatne jest rozróżnienie między wiedzą a odczuwanym przekonaniem. Możesz wiedzieć, że nie odpowiadasz za cudze zachowanie, a jednocześnie czuć winę, gdy przywołujesz konkretną scenę. Możesz wiedzieć, że obecnie jesteś dorosłą osobą i masz wybór, ale Twoje ciało nadal reagować napięciem tak, jakby sytuacja trwała.

Wtedy SUD może być wysokie, choć VOC dla pozytywnego przekonania jest niskie. W innej sytuacji emocjonalne pobudzenie może być umiarkowane, ale zdanie „mam prawo stawiać granice” nadal nie będzie brzmiało wiarygodnie. Terapeuta bierze pod uwagę oba elementy, a także kontekst życia, zasoby i gotowość do pracy.

Warto pamiętać, że skale nie opisują całej osoby. Liczba dotyczy określonego wspomnienia, obrazu i chwili. Nie mówi, jaki jest Twój charakter, odporność ani wartość. Nie pozwala też samodzielnie ocenić, czy potrzebujesz konkretnej metody pomocy.

Co możesz zrobić już dziś, żeby lepiej rozumieć własne reakcje?

Możesz spokojnie obserwować swoje reakcje i zapisywać je bez przymusu obniżania ich za wszelką cenę. Taka obserwacja bywa pomocna przed konsultacją albo wtedy, gdy chcesz lepiej opisać terapeucie, co dzieje się w określonych sytuacjach.

Zauważ, co dokładnie uruchamia reakcję

Zamiast zapisywać tylko „czuję się źle”, spróbuj zanotować, co było początkiem reakcji. Może to być obraz, zdanie wypowiedziane przez inną osobę, ton głosu, miejsce, zapach albo wspomnienie. Następnie określ orientacyjnie nasilenie emocji w skali od 0 do 10 i zapisz, jakie przekonanie o sobie pojawiło się w tym momencie.

Oddziel fakt od wewnętrznego przekonania

Możesz zadać sobie trzy pytania: „Co wydarzyło się wtedy?”, „Co myślę o sobie, gdy o tym pamiętam?” oraz „Co wiem o tej sytuacji dzisiaj?”. Nie chodzi o przekonywanie siebie na siłę, że wszystko jest w porządku. Chodzi o zauważenie różnicy między dawnym znaczeniem wydarzenia a obecną perspektywą.

Nie próbuj samodzielnie odtwarzać pełnej sesji

Samodzielne ocenianie SUD i VOC może pomóc w obserwacji, ale nie zastępuje prowadzonej pracy terapeutycznej. Jeśli wspomnienie wywołuje silne pobudzenie, możesz przerwać analizowanie, skierować uwagę na otoczenie, spokojnie rozejrzeć się po pomieszczeniu i skupić na kontakcie stóp z podłożem. Jeżeli pojawiają się objawy fizyczne, które budzą niepokój, skonsultuj je z lekarzem.

Kiedy warto poszukać pomocy i jak wygląda praca z psychologiem?

Warto poszukać pomocy, gdy wspomnienia, reakcje emocjonalne albo przekonania wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie i trudno samodzielnie odzyskać poczucie wpływu. Sygnałami mogą być między innymi:

• powracające obrazy, koszmary lub silne reakcje na przypomnienia o wydarzeniu,
• unikanie miejsc, rozmów i sytuacji związanych z przeszłością,
• poczucie winy, wstyd albo przekonanie, że z osobą jest coś nie tak,
• nadmierna czujność, trudności ze snem lub napięcie, które utrudnia odpoczynek,
• problemy z zaufaniem, stawianiem granic albo reagowaniem na bliskość,
• poczucie odrętwienia lub odłączenia od własnych emocji.

Podczas konsultacji psychologicznej omawia się aktualne trudności, ich kontekst i to, czego potrzebujesz. Jeśli EMDR jest odpowiednią formą pracy, terapeuta wyjaśnia kolejne etapy, sprawdza gotowość i wspólnie z Tobą ustala, nad czym warto się skupić. Skale SUD i VOC są wtedy jednym z narzędzi porządkowania procesu, obok rozmowy, obserwacji reakcji i pracy nad poczuciem stabilności.

Nie trzeba znać żadnych skal przed pierwszym spotkaniem. Nie trzeba też mieć gotowej historii opowiedzianej w idealnej kolejności. Możesz powiedzieć, że trudno Ci nazwać emocje, nie wiesz, jaka liczba pasuje, albo obawiasz się, że podczas sesji stracisz kontrolę. Te informacje są ważne dla sposobu prowadzenia pracy.

W swojej pracy zauważam również, że dla części osób sama możliwość podania liczby przynosi porządek. Gdy trudno powiedzieć „jest mi bardzo źle”, skala pozwala pokazać intensywność bez natychmiastowego opowiadania wszystkich szczegółów. Dla innych ważniejsze jest stopniowe uczenie się rozpoznawania sygnałów, zanim w ogóle pojawi się gotowość do pracy ze wspomnieniem.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wynik SUD powinien podczas terapii spaść do zera?

Nie ma obowiązku osiągnięcia konkretnej liczby. Celem nie jest mechaniczne doprowadzenie wyniku do zera, lecz zmiana sposobu, w jaki wspomnienie jest przeżywane i jakie znaczenie ma obecnie. Czasem SUD się obniża, czasem zmienia się stopniowo, a czasem najpierw pojawiają się inne skojarzenia wymagające omówienia.

Co oznacza niski wynik VOC?

Niski wynik VOC oznacza, że pozytywne przekonanie o sobie nie wydaje się jeszcze wiarygodne w kontakcie z danym wspomnieniem. Nie świadczy o braku motywacji ani o „słabej psychice”. Możesz intelektualnie zgadzać się ze zdaniem „mam prawo się bronić”, ale emocjonalnie nadal go nie czuć. To właśnie może stać się ważnym obszarem pracy.

Czy można podać złą liczbę w skali SUD albo VOC?

Nie istnieje jedna poprawna liczba. Skale są subiektywne, więc liczy się Twoje odczucie w danym momencie. Jeśli trudno wybrać konkretną wartość, możesz powiedzieć, że wahasz się między dwiema liczbami, nie wiesz albo czujesz coś trudnego do opisania. Terapeuta może wtedy pomóc znaleźć sposób, który będzie dla Ciebie zrozumiały.

Czy SUD i VOC stosuje się na każdej sesji?

To zależy od celu spotkania, etapu pracy i indywidualnej sytuacji. W EMDR skale są często używane podczas pracy z określonym wspomnieniem, ale sesja może obejmować także konsultację, psychoedukację, przygotowanie do terapii albo wzmacnianie zasobów. O sposobie korzystania z nich decyduje terapeuta razem z osobą uczestniczącą w terapii.

Czy skale mogą zastąpić rozmowę z terapeutą?

Nie. Jedna liczba nie pokazuje całego doświadczenia, historii ani potrzeb. SUD i VOC pomagają szybko uchwycić pewien aspekt przeżycia, ale powinny być rozumiane w kontekście rozmowy, reakcji emocjonalnych, odczuć fizycznych i codziennego funkcjonowania. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć przebieg EMDR, możesz omówić to podczas konsultacji psychologicznej i terapii EMDR.

Skale SUD i VOC są prostym językiem do opisywania złożonych doświadczeń, ale nie sprowadzają terapii do liczb. Ich sens polega na tym, że pomagają zauważyć zmianę, która czasem zaczyna się od lepszego rozumienia własnych reakcji, a dopiero później obejmuje emocje, ciało i przekonania. Taka uważność może wspierać odzyskiwanie większej równowagi, dobrostanu i poczucia wpływu.