Dlaczego w EMDR wraca się do trudnych wspomnień?

Wspomnienie może być odległe w czasie, a jednocześnie nadal wywoływać napięcie, wstyd, lęk albo poczucie zagrożenia. Czasem wystarczy określony zapach, ton głosu, miejsce lub sytuacja przypominająca dawną chwilę, aby reakcja pojawiła się niemal automatycznie. EMDR pomaga przyjrzeć się temu doświadczeniu w sposób uporządkowany, bez odbierania Ci wpływu na przebieg sesji.

Dlaczego wspomnienie z przeszłości może nadal wpływać na teraźniejszość?

Trudne wspomnienie może wpływać na teraźniejszość, gdy zostało zapisane razem z silnymi emocjami, reakcjami ciała, poczuciem zagrożenia albo przekonaniem o sobie, które nadal wydaje się prawdziwe.

Nie każde trudne wydarzenie wymaga terapii. Wiele doświadczeń z czasem staje się częścią osobistej historii i nie zakłóca codziennego funkcjonowania. Bywa jednak, że pamięć nie jest odczuwana jak coś zakończonego. Wtedy pojawia się wrażenie, jakby dawna sytuacja nadal trwała albo mogła wydarzyć się ponownie.

Możesz na przykład wiedzieć, że obecna relacja jest bezpieczna, a mimo to reagować dużym lękiem na podniesiony głos. Możesz rozumieć, że krytyczna uwaga w pracy nie oznacza odrzucenia, ale ciało natychmiast się napina, a myśli zaczynają krążyć wokół błędu. W takich sytuacjach sama wiedza często nie wystarcza, ponieważ reakcja obejmuje kilka poziomów naraz.

Po czym można poznać, że wspomnienie nadal jest aktywne?

Aktywne wspomnienie może ujawniać się nie tylko przez wyraźne obrazy z przeszłości, lecz także przez reakcje pojawiające się w pozornie zwyczajnych sytuacjach.

• nagłe napięcie, przyspieszone bicie serca albo trudność w swobodnym oddychaniu;
• silny lęk, złość, wstyd lub smutek nieproporcjonalne do aktualnej sytuacji;
• unikanie miejsc, rozmów, osób lub tematów kojarzących się z przeszłością;
• natrętne obrazy, sny albo fragmenty wspomnienia wracające bez zaproszenia;
• poczucie odrętwienia, odłączenia od emocji lub trudność w przypomnieniu sobie części wydarzenia;
• nadmierna czujność, sprawdzanie otoczenia i oczekiwanie, że zaraz wydarzy się coś złego;
• przekonania takie jak „nie mam wpływu”, „jestem bezwartościowy lub bezwartościowa” albo „nie można nikomu ufać”;
• trudność w reagowaniu adekwatnie do obecnej sytuacji, mimo że rozum podpowiada coś innego.

Nie oznacza to automatycznie, że potrzebna jest terapia EMDR. Takie doświadczenia mogą mieć różne przyczyny, a ich znaczenie najlepiej ustalać w rozmowie ze specjalistą. Ważne jest jednak zauważenie, że reakcja może dotyczyć nie tylko samego wspomnienia, ale też tego, jak zostało ono zapisane w pamięci i ciele.

Co dzieje się podczas przetwarzania wspomnień w EMDR?

Przetwarzanie wspomnień w EMDR polega na przywołaniu wybranego fragmentu doświadczenia w bezpiecznych warunkach i jednoczesnym wykonywaniu określonych ruchów oczu albo innych naprzemiennych bodźców.

W podejściu EMDR zakłada się, że podczas trudnego wydarzenia informacje mogą zostać zapisane w sposób mało uporządkowany. Wspomnienie pozostaje wtedy połączone z dawnymi emocjami, napięciem w ciele, obrazem siebie oraz przekonaniem, które powstało w tamtej sytuacji. Podczas terapii te elementy są stopniowo zauważane i porządkowane.

Nie trzeba odtwarzać całej historii ze wszystkimi szczegółami. Zwykle wybiera się konkretny obraz, moment, myśl lub odczucie związane z doświadczeniem. Terapeuta lub terapeutka pyta o to, co pojawia się teraz, a następnie zaprasza do krótkich serii naprzemiennej stymulacji. Po każdej serii jest miejsce na sprawdzenie, co się zmieniło.

Może pojawić się nowe skojarzenie, inny obraz wydarzenia, zmiana odczuwania w ciele albo bardziej realistyczna myśl o sobie. Nie trzeba wymuszać żadnej konkretnej reakcji. Sesja EMDR a wspomnienia nie wygląda jak egzamin, w którym trzeba coś dobrze zapamiętać lub opowiedzieć we właściwy sposób.

Istotne jest także to, że decyzja o zatrzymaniu lub zwolnieniu pracy pozostaje dostępna. Przed rozpoczęciem pracy ze wspomnieniami omawia się sposób sygnalizowania dyskomfortu, ćwiczy się powrót do teraźniejszości i ustala, jak zadbać o siebie po sesji.

Jak mózg, ciało i przekonania łączą się w trudnym wspomnieniu?

Trudne wspomnienie obejmuje jednocześnie pamięć, reakcje ciała, emocje, znaczenie nadane wydarzeniu oraz sposób przewidywania przyszłości.

Gdy ciało rozpoznaje sygnał podobny do dawnego zagrożenia, może uruchomić napięcie, czujność albo chęć ucieczki, zanim pojawi się świadoma myśl. To nie musi oznaczać, że obecna sytuacja jest niebezpieczna. Układ nerwowy może reagować na podobieństwo, a nie na pełny kontekst.

Znaczenie ma również przekonanie związane z wydarzeniem. Po doświadczeniu bezradności może pojawić się myśl „nie mam wpływu”. Po odrzuceniu może utrwalać się przekonanie „ze mną jest coś nie tak”. W terapii nie chodzi o zastąpienie każdej trudnej myśli sztucznym optymizmem. Chodzi o sprawdzenie, czy dawne przekonanie nadal opisuje aktualną sytuację.

Historia życia także ma znaczenie. To samo wydarzenie może zostać przeżyte inaczej w zależności od wieku, dostępnego wsparcia, wcześniejszych doświadczeń i tego, czy można było wtedy zrozumieć, co się dzieje. Dlatego praca z trudnymi wspomnieniami EMDR nie polega na mechanicznym stosowaniu jednej procedury wobec każdej osoby.

W gabinecie obserwuję, że wiele osób długo próbuje poradzić sobie wyłącznie przez analizowanie sytuacji albo unikanie wszystkiego, co ją przypomina. Dopiero zauważenie połączenia między wspomnieniem, reakcją ciała i przekonaniem pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego sama decyzja „nie będę o tym myśleć” często nie przynosi ulgi.

Co możesz zrobić już dziś, zanim zdecydujesz się na terapię?

Już dziś możesz spokojnie sprawdzić, co uruchamia reakcję i co pomaga Ci wrócić do teraźniejszości, bez zmuszania się do samodzielnego przepracowywania wspomnienia.

Zauważ moment uruchomienia

Zapisz krótko: co się wydarzyło, co poczuło ciało, jaka myśl się pojawiła i czego wtedy potrzebujesz. Nie musisz opisywać całej historii. Wystarczy kilka słów, na przykład: „podniesiony głos, napięcie w brzuchu, myśl: zaraz będzie awantura, potrzeba spokoju”. Taka notatka pomaga odróżnić aktualny fakt od reakcji, którą może uruchamiać wcześniejsze doświadczenie.

Wróć do informacji o teraźniejszości

Rozejrzyj się i nazwij kilka rzeczy, które widzisz. Zauważ, gdzie znajdują się stopy, oprzyj plecy o krzesło i sprawdź, czy obecnie istnieje bezpośrednie zagrożenie. Nie chodzi o przekonywanie siebie, że wszystko jest dobrze. Chodzi o przypomnienie sobie, gdzie jesteś i co dzieje się teraz.

Nie otwieraj celowo najtrudniejszego wspomnienia bez wsparcia

Samodzielne wracanie do bardzo obciążających obrazów nie jest konieczne, aby przygotować się do EMDR. Możesz opisać specjaliście, czego obawiasz się w terapii, jakie sytuacje wywołują reakcje i co pomaga Ci się uspokoić. To wystarczający punkt wyjścia do pierwszej konsultacji.

Kiedy warto poszukać pomocy psychologicznej?

Warto rozważyć konsultację, gdy reakcje związane z przeszłością utrudniają relacje, pracę, odpoczynek, sen albo podejmowanie codziennych decyzji.

Sygnałem może być także długotrwałe unikanie, powtarzające się poczucie zagrożenia, silne napięcie w ciele, odrętwienie emocjonalne lub przekonanie, że nie da się zareagować inaczej niż dotychczas. Nie trzeba czekać, aż trudność stanie się bardzo duża. Konsultacja może służyć również uporządkowaniu sytuacji i sprawdzeniu, jaka forma pomocy będzie odpowiednia.

Początek pracy nie musi obejmować od razu wspomnień. Najpierw omawia się aktualną sytuację, oczekiwania, zasoby i możliwe przeciwwskazania do określonego tempa pracy. Ustala się też, jak rozpoznawać przeciążenie i jak wracać do stabilności. Dopiero na tej podstawie można zdecydować, czy EMDR jest właściwą metodą oraz od czego zacząć.

W pracy z osobami rozważającymi EMDR widzę, że ważną częścią konsultacji jest odzyskanie poczucia wyboru. Można pytać, prosić o wyjaśnienie, zatrzymać ćwiczenie albo powiedzieć, że dany temat jest na ten moment zbyt trudny. Sama możliwość decydowania o tempie często zmienia sposób, w jaki osoba patrzy na terapię.

Jeśli objawy obejmują silne dolegliwości fizyczne, omdlenia, duszność lub inne niepokojące zmiany w ciele, warto skonsultować je także z lekarzem. Psychoterapia nie zastępuje oceny medycznej. Przy omdleniu lub duszności zadzwoń pod 112.

Najczęściej zadawane pytania

Czy podczas EMDR trzeba szczegółowo opowiadać o traumatycznym wydarzeniu?

Nie zawsze. W EMDR można pracować z obrazem, myślą, emocją lub odczuciem w ciele, bez szczegółowego opowiadania całej historii. Ważne jest, aby terapeuta lub terapeutka rozumiał, nad czym pracujecie, ale zakres ujawnianych informacji ustala się z uwzględnieniem Twojego komfortu i gotowości.

Czy powrót do trudnego wspomnienia może pogorszyć samopoczucie?

Praca ze wspomnieniami może być obciążająca, dlatego powinna odbywać się stopniowo i przy uwzględnieniu aktualnej stabilności. Czasem po sesji pojawiają się emocje, sny lub skojarzenia wymagające omówienia. Przed rozpoczęciem terapii warto zapytać o sposób reagowania na przeciążenie i możliwość zatrzymania pracy w dowolnym momencie.

Co zrobić, jeśli nie pamiętam całego wydarzenia?

Niepełna pamięć nie wyklucza rozmowy o trudnościach. Można pracować z tym, co jest dostępne: pojedynczym obrazem, odczuciem, przekonaniem albo reakcją pojawiającą się dzisiaj. Nie trzeba uzupełniać luk ani szukać na siłę szczegółów. Celem nie jest stworzenie idealnej rekonstrukcji przeszłości.

Czy EMDR pomaga tylko po jednym, wyraźnym zdarzeniu?

EMDR bywa stosowany także wtedy, gdy trudność wiąże się z powtarzającymi się doświadczeniami, relacjami, okresem dorastania lub wieloma sytuacjami o podobnym znaczeniu. Sposób pracy zależy od aktualnych objawów, historii i zasobów. W pierwszej kolejności warto ustalić, co obecnie najbardziej wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Czy mogę zdecydować, że nie chcę wracać do konkretnego wspomnienia?

Tak. Masz prawo pytać, wyrażać wątpliwości i decydować o swoim udziale w terapii. Można rozpocząć od przygotowania, stabilizacji i omówienia tego, co dzieje się obecnie. Współpraca ze specjalistą powinna opierać się na zgodzie, jasnych wyjaśnieniach i poczuciu, że tempo pracy jest możliwe do udźwignięcia.

Powrót do wspomnienia nie musi oznaczać powrotu do dawnego cierpienia. Przy odpowiednim przygotowaniu może stać się sposobem na lepsze rozumienie własnych reakcji, odzyskanie większej sprawczości i stopniowe budowanie codzienności z większą swobodą. Jeśli chcesz sprawdzić, czy konsultacja i terapia EMDR odpowiadają na Twoją sytuację, możesz przeczytać więcej o konsultacjach psychologicznych i terapii EMDR.