Lęk o zdrowie a trauma medyczna – jak je rozróżnić

Po chorobie, operacji albo nagłym pobycie w szpitalu łatwo zacząć uważniej obserwować organizm. Niepokój może pojawiać się także przed badaniem, po przeczytaniu informacji w internecie lub na widok miejsca kojarzącego się z leczeniem. Warto wtedy przyjrzeć się nie tylko temu, czego się boisz, ale również temu, co dokładnie uruchamia lęk.

Co łączy lęk o zdrowie i traumę medyczną?

W obu sytuacjach układ nerwowy może działać tak, jakby zagrożenie było blisko. Pojawia się nadmierna czujność, napięcie, trudność z odwróceniem uwagi od objawów fizycznych oraz potrzeba uzyskania pewności. Czasem wystarczy lekkie kołatanie serca, zmęczenie albo ból głowy, aby rozpocząć analizowanie najpoważniejszych możliwości.

Wspólne może być także zachowanie mające przynieść ulgę. Jedna osoba wielokrotnie sprawdza ciało, czyta opisy chorób i prosi bliskich o potwierdzenie, że wszystko jest w porządku. Inna odkłada wizytę, nie chce rozmawiać o leczeniu albo unika szpitala. Krótkoterminowo takie działania mogą zmniejszyć napięcie, ale później lęk często wraca, ponieważ nie pojawia się poczucie trwałego bezpieczeństwa.

To, co bywa potocznie nazywane hipochondrią, nie musi oznaczać wymyślania objawów. Odczucia fizyczne mogą być prawdziwe, a trudność może dotyczyć ich interpretowania i przewidywania konsekwencji. Z kolei trauma medyczna nie musi oznaczać, że leczenie było obiektywnie skrajne. Znaczenie ma również poczucie bezradności, utraty kontroli, niezrozumienia sytuacji albo braku wpływu na to, co dzieje się z ciałem.

Po czym można je rozróżnić?

• Przy nasilonym lęku o zdrowie głównym tematem bywa możliwość choroby lub przeoczenia objawu, natomiast przy traumie medycznej centralne znaczenie może mieć wspomnienie konkretnego zdarzenia, miejsca albo procedury.
• Lęk o zdrowie często uruchamia się przy niejednoznacznym sygnale fizycznym, a reakcja po traumie może pojawić się nawet wtedy, gdy nie ma nowego objawu, lecz wystąpiło przypomnienie dawnego doświadczenia.
• W lęku o zdrowie częste jest szukanie badań, informacji i zapewnień, podczas gdy po traumie medycznej równie częste może być unikanie lekarzy, szpitali, rozmów o leczeniu lub badań.
• Przy obawach o zdrowie myśli mogą koncentrować się na pytaniu „co mi jest?”, natomiast po traumie mogą pojawiać się obrazy, wspomnienia, koszmary albo poczucie ponownego zagrożenia.
• Lęk o zdrowie może dotyczyć wielu różnych chorób i zmieniać temat wraz z nowym sygnałem, podczas gdy trauma medyczna częściej wiąże się z określonym okresem, procedurą, personelem lub sytuacją.
• W przypadku lęku o zdrowie ulgę może przynieść wynik badania tylko na krótko, a przy traumie medycznej nawet prawidłowy wynik nie musi zmniejszyć reakcji na zapach szpitala, aparaturę czy kontakt z personelem.
• Oba zjawiska mogą współwystępować, ponieważ trudna hospitalizacja może zwiększyć skupienie na organizmie, a stałe martwienie się o zdrowie może sprawić, że kolejna konsultacja medyczna zostanie przeżyta jako szczególnie obciążająca.

Jak może to wyglądać w codziennym życiu?

Po nagłej hospitalizacji?

Po pobycie na oddziale ratunkowym każda zmiana samopoczucia może przypominać o tamtym wydarzeniu. Pojawia się napięcie przed snem, sprawdzanie pulsu i obawa, że sytuacja się powtórzy. Jeśli szczególnie silna reakcja występuje przy wspomnieniu karetki, szpitalnego korytarza albo konkretnego badania, warto brać pod uwagę także ślad po doświadczeniu medycznym, a nie tylko samą obawę przed chorobą.

Po przeczytaniu informacji o chorobie?

Wyobraź sobie sytuację, w której pojawia się drobny, niejasny objaw. Po wyszukaniu informacji w internecie uwaga kieruje się ku poważnym rozpoznaniom, a następnie zaczyna się wielokrotne sprawdzanie ciała. Nie było wtedy jednego wydarzenia medycznego, do którego wraca pamięć. Mechanizm może bardziej przypominać lęk o zdrowie, choć nie oznacza to samodzielnej diagnozy.

Przed kolejnym badaniem?

Po trudnym zabiegu osoba może wiedzieć, że badanie jest potrzebne, a jednocześnie odczuwać silne pobudzenie, złość, odrętwienie albo chęć ucieczki. W takim przypadku lęk po kontakcie z medycyną może dotyczyć nie tylko wyniku. Może przypominać wcześniejszą utratę kontroli, ból, sposób komunikowania informacji lub poczucie, że nikt nie wyjaśniał, co się dzieje.

Kiedy granica się zaciera i co wtedy?

Granica zaciera się szczególnie wtedy, gdy doświadczenie medyczne było długie, niejasne albo powtarzało się przez wiele miesięcy. Po chorobie można zacząć monitorować organizm, a każde sprawdzanie może wzmacniać przekonanie, że zagrożenie nadal trwa. Z drugiej strony unikanie badań może utrudniać uzyskanie potrzebnej oceny medycznej i zwiększać niepewność.

Pomocne bywa rozdzielenie dwóch pytań. Pierwsze brzmi: „Czy pojawił się objaw, który wymaga konsultacji medycznej?”. Drugie: „Co dzieje się we mnie, kiedy myślę o badaniu, chorobie albo szpitalu?”. Pierwsze pytanie dotyczy zdrowia fizycznego i w razie potrzeby wymaga kontaktu z lekarzem. Drugie pomaga zauważyć lęk, pamięć, unikanie oraz potrzebę wsparcia psychologicznego.

W pracy z osobami po trudnych wydarzeniach medycznych widzę, że często przychodzą one z przekonaniem, że muszą najpierw ustalić, czy ich reakcja to lęk o zdrowie, czy trauma. Tymczasem ważniejsze bywa opisanie konkretnego ciągu zdarzeń: co uruchomiło napięcie, jaka myśl pojawiła się potem i jakie zachowanie przyniosło chwilową ulgę. Taki opis porządkuje sytuację bez konieczności przyklejania sobie etykiety.

Co możesz zrobić w każdym z tych przypadków?

Jeśli pojawia się lęk o zdrowie, spróbuj przez kilka dni zapisywać trzy elementy: sygnał, który zwrócił uwagę, przewidywanie dotyczące jego znaczenia oraz działanie podjęte w odpowiedzi. Przykład może wyglądać tak: „poczułem lub poczułam ucisk w brzuchu, pomyślałem lub pomyślałam o poważnej chorobie, przez godzinę szukałem lub szukałam informacji”. Taki zapis nie służy ocenianiu siebie. Pomaga zobaczyć, czy napięcie rośnie przede wszystkim przez objaw, interpretację, czy kolejne sprawdzanie.

Warto też ustalić z lekarzem jasny plan postępowania, zamiast za każdym razem podejmować decyzję pod wpływem nagłego lęku. Nie oznacza to ignorowania objawów. Chodzi o ograniczenie chaotycznego szukania pewności i o korzystanie z wiarygodnych źródeł informacji. Nowe, silne lub niepokojące objawy fizyczne nie powinny być samodzielnie tłumaczone lękiem, dlatego wymagają oceny lekarza.

Przy reakcji po traumie medycznej pomocne może być zauważanie wyzwalaczy i łagodne odzyskiwanie poczucia wpływu. Przed wizytą można przygotować pytania, poprosić o wyjaśnienie kolejnych etapów badania i powiedzieć personelowi, że wcześniejsze doświadczenie było trudne. W czasie narastającego napięcia pomocne bywa rozejrzenie się po pomieszczeniu, nazwanie kilku rzeczy widocznych wokół oraz spokojne wydłużenie wydechu, jeśli jest to komfortowe.

Nie trzeba zmuszać się do gwałtownego powrotu do wszystkich sytuacji, których zaczęto unikać. Lepiej ustalić mały, możliwy do wykonania krok i omówić go z osobą wspierającą albo specjalistą. W pracy z doświadczeniami medycznymi korzystam z psychoedukacji, a w odpowiednich sytuacjach także z EMDR. Dobór sposobu pracy zależy od historii, aktualnych potrzeb i tego, jak dana osoba reaguje na rozmowę o wydarzeniu.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Rozmowa ze specjalistą może być dobrym krokiem, jeśli lęk zajmuje dużą część dnia, utrudnia sen, pracę, relacje albo podejmowanie decyzji. Warto rozważyć konsultację również wtedy, gdy pojawia się ciągłe sprawdzanie ciała, wielokrotne szukanie zapewnień, odkładanie potrzebnych badań lub silne unikanie miejsc związanych z leczeniem.

Wsparcie jest szczególnie zasadne, gdy po hospitalizacji, zabiegu albo diagnozie wracają obrazy i koszmary, pojawia się nadmierna czujność, odrętwienie emocjonalne lub gwałtowne pobudzenie przy kontakcie z medycyną. Nie trzeba czekać, aż reakcje całkowicie zablokują codzienne funkcjonowanie. W konsultacji można spokojnie uporządkować, co należy do oceny zdrowia fizycznego, co może być reakcją lękową, a co przypomina ślad po trudnym wydarzeniu.

Jeśli rozpoznajesz u siebie któryś z opisanych schematów i chcesz przyjrzeć się temu bez pochopnych ocen, możesz umówić konsultację psychologiczną, także online.