Przetwarzanie traumy w terapii – kiedy się zaczyna

Możesz być już w terapii, rozumieć wiele ze swojej historii, a mimo to zastanawiać się, kiedy właściwie zacznie się właściwa praca z traumą. Czasem trudno odróżnić przygotowanie do terapii od przetwarzania wspomnienia, zwłaszcza gdy po spotkaniu pojawiają się emocje, napięcie albo zmęczenie.

Przetwarzanie zaczyna się wtedy, gdy możesz zbliżyć się do wspomnienia bez utraty kontaktu z teraźniejszością

Przetwarzanie zaczyna się najczęściej po etapie budowania podstawowej stabilności, ale nie ma jednej daty ani jednego momentu wspólnego dla wszystkich. W jednej terapii będzie to kilka pierwszych spotkań, w innej potrzebny okaże się dłuższy okres przygotowania. Znaczenie ma nie tylko to, co się wydarzyło, lecz także obecne warunki życia, dostępne wsparcie, sposób reagowania organizmu i możliwość odpoczynku po sesji.

W terapii można mówić o kilku przenikających się obszarach pracy. Należą do nich rozpoznanie tego, co uruchamia reakcję, wzmacnianie poczucia wpływu, oswajanie emocji i sygnałów z ciała, a następnie przyglądanie się wspomnieniu lub jego fragmentom. Nie zawsze wszystkie te elementy przebiegają po kolei. Terapeuta może wracać do stabilizacji także wtedy, gdy praca z pamięcią już się rozpoczęła.

Po czym możesz poznać, że praca z traumatycznym wspomnieniem już się rozpoczęła?

Etap przetwarzania traumy może być obecny wtedy, gdy podczas terapii wspomnienie jest oglądane z większą uważnością, a reakcje związane z nim zaczynają być rozumiane, a nie tylko tłumione lub omijane. Nie musi to oznaczać intensywnego opowiadania całej historii.

• zauważasz, jakie obrazy, słowa, miejsca lub sytuacje uruchamiają napięcie;
• potrafisz nazwać emocję, która pojawia się przy wspomnieniu, na przykład lęk, złość, wstyd albo bezsilność;
• zwracasz uwagę na odczucia w ciele, takie jak zaciskanie szczęki, ciężar w klatce piersiowej lub napięcie brzucha;
• rozpoznajesz przekonanie związane z doświadczeniem, na przykład „nie mam wpływu”, „nie mogę ufać” albo „to moja wina”;
• zaczynasz odróżniać to, co wydarzyło się wtedy, od tego, co dzieje się teraz;
• pojawia się więcej przestrzeni na inne znaczenia i aktualne zasoby;
• możesz zatrzymać się, zwolnić albo powiedzieć, że potrzebujesz wrócić do ćwiczenia stabilizującego.

Po sesji możesz czuć zmęczenie, większą wrażliwość albo potrzebę odpoczynku. Sama intensywność emocji nie mówi jeszcze, czy terapia przebiega właściwie. Ważne jest to, czy można o niej porozmawiać na kolejnym spotkaniu i wspólnie dopasować tempo pracy.

Wspomnienie wpływa na teraźniejszość przez pamięć, ciało, przekonania i historię życia

To, że dawne wydarzenie nadal wywołuje silną reakcję, może wynikać z kilku nakładających się procesów. Pamięć nie zapisuje doświadczeń wyłącznie jako chronologicznej opowieści. W sytuacji przeciążenia mogą mocno utrwalić się obrazy, odczucia, zapachy, emocje i przekonania, podczas gdy poczucie czasu lub kontekstu pozostaje mniej dostępne.

Dlatego bodziec z teraźniejszości może przypomnieć organizmowi o dawnym zagrożeniu, nawet jeśli rozumiesz, że obecna sytuacja jest inna. Może pojawić się nadmierna czujność, napięcie mięśni, odrętwienie emocjonalne albo potrzeba unikania. To reakcje, które kiedyś mogły pomagać przetrwać trudny moment. Później mogą jednak utrudniać odpoczynek, relacje, podejmowanie decyzji lub korzystanie z własnych możliwości.

Znaczenie ma także wcześniejsza historia. Inaczej może przebiegać praca z pojedynczym zdarzeniem, a inaczej z doświadczeniami powtarzającymi się przez lata, zwłaszcza gdy dotyczyły bliskiej osoby lub środowiska, od którego zależało poczucie bezpieczeństwa. W takim przypadku terapia może obejmować zarówno konkretne wspomnienia, jak i przekonania o sobie, innych ludziach oraz świecie.

W gabinecie często obserwuję, że osoby zgłaszające się z powodu jednego wydarzenia stopniowo zauważają także inne sytuacje, które uruchamiają podobne reakcje. Nie oznacza to konieczności zajmowania się wszystkim naraz. Pomaga ustalenie, co obecnie najbardziej ogranicza codzienne funkcjonowanie i od czego warto zacząć.

Możesz już dziś sprawdzić, czego potrzebujesz, aby zbliżać się do wspomnienia w swoim tempie

Najbardziej pomocne będzie potraktowanie ciekawości i stabilności jako ważniejszych niż pośpiech. Nie musisz samodzielnie wykonywać ćwiczeń polegających na odtwarzaniu trudnego zdarzenia. Możesz natomiast przygotować informacje, które ułatwią rozmowę z terapeutą.

Zauważ, co dzieje się teraz

Przez kilka dni możesz krótko zapisywać, kiedy pojawia się silna reakcja. Zanotuj sytuację, pierwszą myśl, emocję oraz sygnał z ciała. Nie chodzi o szczegółowy opis historii, tylko o rozpoznanie powtarzającego się schematu. Przykład: „Po wiadomości od przełożonego pojawiło się napięcie w brzuchu i myśl, że zaraz wydarzy się coś złego”.

Sprawdź, co pomaga wrócić do teraźniejszości

Pomocne może być spokojne rozejrzenie się po pomieszczeniu, nazwanie kilku rzeczy, które widzisz, oparcie stóp o podłogę albo łagodny, wydłużony wydech. Jeśli ćwiczenie zwiększa napięcie, przerwij je i wybierz prostszy sposób zadbania o siebie. Warto omówić takie reakcje z terapeutą.

Przygotuj własne granice na sesję

Masz prawo zapytać, jaki jest cel danego ćwiczenia, powiedzieć, że potrzebujesz zwolnić, albo ustalić sygnał oznaczający przerwę. Współpraca nie polega na biernym wykonywaniu poleceń. Obejmuje także informowanie o tym, co jest dla Ciebie możliwe w danym momencie.

Warto poszukać pomocy, gdy reakcje na przeszłość ograniczają teraźniejsze życie

Rozmowa z psychologiem może być dobrym krokiem, gdy wspomnienia, unikanie lub nadmierna czujność wpływają na relacje, pracę, sen, odpoczynek albo poczucie własnej sprawczości. Nie trzeba czekać, aż trudność osiągnie określony poziom. Wystarczy zauważyć, że dotychczasowe sposoby radzenia sobie nie przynoszą wystarczającej ulgi lub wymagają coraz większego wysiłku.

• często wracasz myślami do zdarzenia albo przeciwnie, robisz wiele, aby o nim nie myśleć;
• reagujesz silnie na sytuacje, które innym osobom wydają się neutralne;
• masz trudność z odpoczynkiem, snem lub poczuciem bezpieczeństwa;
• odczuwasz wstyd, winę, złość albo bezsilność, których trudno dotknąć w rozmowie;
• relacje uruchamiają lęk przed odrzuceniem, kontrolowanie albo wycofanie;
• czujesz, że doświadczenie nadal decyduje o tym, czego możesz próbować.

Na początku psycholog zbiera informacje o aktualnej sytuacji, historii trudnych doświadczeń, zasobach i tym, czego potrzebujesz od terapii. Następnie wspólnie ustalacie sposób pracy. Może obejmować psychoedukację, ćwiczenie rozpoznawania reakcji, pracę z przekonaniami lub metodę ukierunkowaną na przetwarzanie wspomnień, taką jak EMDR. Dobór metody powinien uwzględniać Twoją gotowość, cel terapii i aktualne warunki życia.

W swojej pracy zwracam uwagę na to, czy osoba korzystająca z terapii ma po sesji wystarczająco dużo przestrzeni na odpoczynek i powrót do codziennych obowiązków. Intensywność nie jest celem samym w sobie. Ważne jest, aby rozumieć, co dzieje się podczas spotkania, i mieć możliwość wspólnego korygowania tempa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy przetwarzanie traumy zaczyna się dopiero wtedy, gdy opowiadam wszystko szczegółowo?

Nie. Możesz pracować nad doświadczeniem także przez rozpoznawanie reakcji ciała, emocji, przekonań i sytuacji wywołujących napięcie. Szczegółowe opowiadanie nie zawsze jest potrzebne na początku, a czasem nie jest najlepszym sposobem pracy dla danej osoby. Zakres informacji ustala się wspólnie, z uwzględnieniem poczucia stabilności i celu terapii.

Skąd mam wiedzieć, czy jestem gotowy lub gotowa na ten etap?

Gotowość nie oznacza braku lęku ani pełnego spokoju. Bardziej chodzi o możliwość pozostawania w kontakcie z teraźniejszością, zauważania swoich granic i korzystania z choćby kilku sposobów regulowania napięcia. Ocenę gotowości warto zostawić wspólnie z terapeutą. Jeśli pojawia się silne przeciążenie, można wrócić do stabilizacji.

Czy podczas terapii muszę ponownie przeżywać traumatyczne wydarzenie?

Praca z traumatycznym wspomnieniem może wywoływać emocje, obrazy lub odczucia, ale jej celem nie jest bezrefleksyjne ponowne przeżywanie zdarzenia. Terapeuta pomaga utrzymać kontakt z aktualnym momentem i dostosować intensywność pracy. Jeśli coś staje się zbyt trudne, można to nazwać, zatrzymać ćwiczenie i poszukać innego sposobu pracy.

Czy po rozpoczęciu przetwarzania mogę czuć się przez jakiś czas gorzej?

Po sesji mogą pojawić się zmęczenie, zwiększona wrażliwość lub silniejsze emocje. Nie powinny jednak być ignorowane ani traktowane jako dowód, że trzeba kontynuować za wszelką cenę. Powiedz o nich terapeucie, zwłaszcza jeśli utrudniają codzienne funkcjonowanie, sen lub dbanie o siebie. Wspólnie można zmienić tempo, zakres lub sposób pracy.

Czy EMDR jest jedyną metodą pracy z traumą?

Nie. EMDR jest jedną z metod stosowanych w pracy z trudnymi wspomnieniami, ale terapia może wykorzystywać także psychoedukację, pracę z przekonaniami, ćwiczenia stabilizujące i inne podejścia psychologiczne. O wyborze decydują między innymi cel terapii, historia doświadczeń, aktualne zasoby oraz Twoje potrzeby. Metoda powinna być wyjaśniona przed rozpoczęciem pracy.

Przetwarzanie trudnych doświadczeń może stopniowo otwierać dostęp do większej swobody, relacji i decyzji, które nie są już podporządkowane dawnemu zagrożeniu. Jeśli chcesz porozmawiać o swojej sytuacji i sprawdzić, jaki rodzaj wsparcia może być odpowiedni, możesz umówić konsultację psychologiczną, także online.