Błędne koło argumentacji – ćwiczenie krok po kroku

Błędne koło argumentacji łatwo przeoczyć, gdy wypowiadany argument brzmi przekonująco i pewnie. Dopiero po zapisaniu go na papierze można zauważyć, że powód i wniosek mówią w gruncie rzeczy to samo. Poniższe ćwiczenie pomaga przyjrzeć się temu bez zawstydzania siebie i bez oceniania innych.

Po co wykonywać to ćwiczenie?

Błędne koło argumentacji, nazywane także argumentacją cyrkularną, pojawia się wtedy, gdy twierdzenie zostaje potraktowane jako dowód własnej prawdziwości. Przykład:

„Ta osoba jest niewiarygodna, ponieważ nie można jej ufać. Skąd wiadomo, że nie można jej ufać? Bo jest niewiarygodna”.

W takim rozumowaniu nie pojawia się niezależna informacja. Wniosek wraca do punktu wyjścia, tylko w nieco zmienionych słowach. Podobnie może brzmieć zdanie: „Ta decyzja jest dobra, bo to dobra decyzja”. Nie jest ono błędne dlatego, że jest krótkie, lecz dlatego, że nie wyjaśnia, na czym opiera się ocena.

Ćwiczenie może być pomocne, gdy analizujesz własną decyzję, przygotowujesz się do trudnej rozmowy albo próbujesz zrozumieć, dlaczego jakaś myśl wydaje się oczywista. Pozwala też odróżnić argument oparty na faktach od przekonania, które wielokrotnie powtarzane zaczęło brzmieć jak fakt.

Co warto wiedzieć, zanim zaczniesz?

Wybierz sytuację, którą można spokojnie przeanalizować. Nie musisz zaczynać od najbardziej bolesnego konfliktu, najważniejszej decyzji życiowej ani rozmowy, która właśnie trwa. Na początek lepiej wybrać przykład o umiarkowanym ładunku emocjonalnym, na przykład przekonanie dotyczące wiadomości, spotkania w pracy albo odkładanej decyzji.

To ćwiczenie nie ma formalnych przeciwwskazań, ale nie musi być dobrym narzędziem w każdej chwili. Przerwij, jeśli czujesz narastające pobudzenie, silny lęk, odrętwienie, dezorientację albo przymus wielokrotnego sprawdzania tej samej myśli. Odłóż kartkę, rozejrzyj się po pomieszczeniu, nazwij kilka rzeczy, które widzisz, i wróć do zwykłej czynności. Jeśli analizowanie argumentów staje się kolejną formą zamartwiania się, warto omówić to z psychologiem lub psychoterapeutą.

Przygotuj kartkę albo notatkę w telefonie. Zapisuj pełne zdania, a nie tylko pojedyncze hasła. Łatwiej wtedy zauważyć, czy kolejne części rozumowania rzeczywiście się różnią.

Jak wykonać ćwiczenie krok po kroku?

Krok 1: Wybierz jedno konkretne twierdzenie

Zapisz zdanie, które chcesz sprawdzić. Powinno być możliwie precyzyjne. Zamiast „Wszystko jest bez sensu” wybierz na przykład: „Nie warto zgłaszać tego pomysłu na zebraniu, bo i tak nikt go nie potraktuje poważnie”.

Nie poprawiaj jeszcze tego zdania i nie próbuj go łagodzić. Zapisz dokładnie to, co pojawia się w myślach. Jeżeli twierdzenie ma formę pytania, zamień je na przewidywany wniosek, na przykład: „Ta rozmowa zakończy się źle”.

Krok 2: Oddziel wniosek od powodów

Podkreśl główne twierdzenie. Następnie dopisz odpowiedź na pytanie: „Dlaczego tak uważam?”. Wypisz wszystkie powody, które przychodzą Ci do głowy, ale każdy w osobnym wierszu.

• Twierdzenie: „Nie warto zgłaszać tego pomysłu na zebraniu”.
• Powód pierwszy: „Nikt nie potraktuje go poważnie”.
• Powód drugi: „Ostatnio moje propozycje zostały pominięte”.
• Powód trzeci: „Osoby prowadzące spotkanie nie lubią zmian”.

Już na tym etapie może okazać się, że pod jednym zdaniem kryje się kilka różnych argumentów. Każdy z nich trzeba sprawdzić osobno.

Krok 3: Zadaj pytanie „Skąd to wiem?”

Przy każdym powodzie dopisz odpowiedź na pytanie: „Skąd wiem, że to prawda?”. Nie pytaj jeszcze, czy dana osoba jest rozsądna albo czy Twoja reakcja jest przesadzona. Sprawdź tylko źródło przekonania.

Przykład:

• „Nikt nie potraktuje mojego pomysłu poważnie”.
• „Skąd to wiem?”
• „Bo nikt nie traktuje poważnie moich propozycji”.
• „Skąd to wiem?”
• „Bo moje propozycje nie są wybierane”.

Teraz pojawia się ważne pytanie: czy „nie są wybierane” oznacza „nikt nie traktuje ich poważnie”? Być może przyczyna była inna, propozycja nie pasowała do aktualnych celów albo nie została dokładnie przedstawiona. Sam fakt, że coś nie zostało wybrane, nie potwierdza jeszcze każdej interpretacji.

Krok 4: Poszukaj powtórzenia w innych słowach

Sprawdź, czy powód wnosi nową informację, czy tylko powtarza wniosek. Pomocne są trzy pytania:

• Czy ten powód mógłby być prawdziwy również wtedy, gdyby moje twierdzenie okazało się fałszywe?
• Czy opieram się na konkretnym zdarzeniu, czy na tym samym przekonaniu?
• Czy używam synonimów, które brzmią inaczej, ale znaczą dokładnie to samo?

„Nie ufa mi, bo jest osobą, której nie można ufać” to powtarzanie tego samego argumentu. „Nie ufa mi, bo pożyczyłem pieniądze i nie oddałem ich w ustalonym terminie” zawiera informację, którą można niezależnie sprawdzić.

Krok 5: Rozdziel fakty, interpretacje i przewidywania

Oznacz każdy zapis jedną z trzech liter: F jak fakt, I jak interpretacja, P jak przewidywanie. Fakt powinien opisywać coś możliwego do sprawdzenia, na przykład: „Wczoraj podczas spotkania nie przyjęto mojego pomysłu”. Interpretacja może brzmieć: „Nie przyjęto go, ponieważ nie szanują mojego zdania”. Przewidywanie to na przykład: „Następnym razem również mnie zlekceważą”.

Żadna z tych kategorii nie jest z definicji nieważna. Ich rozdzielenie pomaga jednak nie traktować przewidywania jak faktu i nie budować całego wniosku na jednej interpretacji.

W swojej praktyce zauważam, że osoby analizujące własne argumenty często najszybciej znajdują dowody potwierdzające pierwszą wersję wydarzeń. Trudniejsze bywa dopuszczenie pytania: „Jakie inne wyjaśnienie jest możliwe?”. Nie chodzi o sztuczny optymizm, tylko o odzyskanie kilku możliwych sposobów rozumienia sytuacji.

Krok 6: Zapisz ostrożniejszy wniosek

Na końcu ułóż zdanie, które uwzględnia to, co naprawdę wynika z analizy. Nie musi być pozytywne. Powinno być po prostu dokładniejsze.

• Wniosek początkowy: „Nikt nie potraktuje mojego pomysłu poważnie”.
• Ostrożniejszy wniosek: „Wcześniej nie wybrano dwóch moich propozycji, ale nie wiem jeszcze, jak grupa zareaguje na tę konkretną”.

Możesz też dopisać, jakiej informacji potrzebujesz, żeby ocenić sytuację lepiej. W tym przykładzie może to być przedstawienie pomysłu osobie prowadzącej zebranie, zapytanie o kryteria wyboru albo sprawdzenie, czy propozycja odpowiada aktualnym potrzebom zespołu.

Co może się pojawić podczas ćwiczenia?

Możesz poczuć ulgę, gdy zauważysz, że część pewności wynikała z powtarzania jednej myśli. Czasem pojawia się też złość, wstyd albo rozczarowanie, szczególnie gdy argument dotyczy relacji i przez dłuższy czas pomagał Ci chronić się przed kolejnym zawodem. To nie znaczy, że wszystkie Twoje obawy są bezpodstawne.

Może pojawić się również pokusa, żeby przejść z analizy własnego rozumowania do oceniania drugiej osoby. Wtedy wróć do jednego pytania: „Co dokładnie wiem, a co dopowiadam?”. Nie musisz od razu rozstrzygać, kto ma rację. Czasem najuczciwszym wynikiem ćwiczenia jest zdanie: „Na razie mam za mało informacji”.

W pracy z osobami, które mają trudność z podejmowaniem decyzji, widzę, że samo znalezienie błędnego koła nie zawsze przynosi gotową odpowiedź. Często ważniejszy jest kolejny krok: ustalenie, jak zdobyć brakujące dane albo jak podjąć małą decyzję mimo niepewności.

Jak często wykonywać to ćwiczenie?

Nie ma potrzeby analizować każdej myśli ani prowadzić stałego rejestru wszystkich rozmów. Wybierz jedną sytuację, w której czujesz utknięcie, i przeprowadź ćwiczenie do końca. Możesz wrócić do niego przy podobnym problemie, ale sprawdzaj, czy analiza pomaga zobaczyć więcej, czy tylko przedłuża rozważania.

Dobrą zasadą jest zakończenie ćwiczenia konkretnym działaniem albo świadomym odłożeniem decyzji. Działaniem może być zadanie pytania, zebranie jednej informacji, zapisanie alternatywnego wyjaśnienia lub zaplanowanie spokojnej rozmowy. Jeśli nie ma jeszcze wystarczających danych, zapisz, czego brakuje i kiedy wrócisz do sprawy.

Kiedy ćwiczenie nie wystarczy?

Samodzielna analiza może pomóc przy pojedynczym sposobie rozumowania, ale nie rozwiąże każdego problemu. Wsparcie może być potrzebne, gdy podobne schematy powtarzają się w wielu relacjach, prowadzą do wycofywania się, nasilają poczucie winy albo utrudniają codzienne funkcjonowanie. Warto też poszukać pomocy, jeśli za analizą argumentów kryje się silny lęk, doświadczenie przemocy lub długotrwałe poczucie beznadziei.

W takich sytuacjach rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą pozwala przyjrzeć się nie tylko pojedynczemu argumentowi, lecz także emocjom, doświadczeniom i potrzebom, które wpływają na sposób interpretowania zdarzeń. Ćwiczenie może być wtedy jednym z materiałów do rozmowy, a nie kolejnym zadaniem do wykonania samodzielnie.

Jeśli chcesz spokojnie przeanalizować konkretną sytuację i sprawdzić, jaka forma wsparcia będzie adekwatna, możesz umówić konsultację psychologiczną, także online.