Nadzieja a poczucie sensu – jak je rozróżnić

Bywa, że po trudnym wydarzeniu pojawia się pytanie: „Czy jeszcze mam na co czekać, czy raczej muszę znaleźć powód, żeby iść dalej?”. W obu pytaniach może kryć się potrzeba oparcia, ale dotyczą one różnych doświadczeń. Jedno odnosi się głównie do przyszłości, drugie do znaczenia obecnego życia i podejmowanych działań.

Co je łączy?

Nadzieja i poczucie sensu mogą pomagać przechodzić przez okres niepewności, straty, zmiany albo przeciążenia. Nie usuwają trudnych emocji, ale mogą wpływać na to, jak człowiek rozumie sytuację i jakie decyzje podejmuje.

Oba doświadczenia są związane z kierunkiem. Kiedy pojawia się nadzieja, łatwiej zobaczyć możliwość dalszego ciągu. Kiedy pojawia się sens, łatwiej zrozumieć, dlaczego warto angażować się w określone działania, nawet jeśli nie przynoszą one natychmiastowej ulgi.

Nadzieja może być jednym ze źródeł poczucia sensu. Jeśli ktoś wierzy, że podejmowany wysiłek ma szansę doprowadzić do ważnej zmiany, przyszłość staje się bardziej znacząca. Zależność działa jednak także w drugą stronę. To, co ma dla Ciebie sens, może pomagać zachować kierunek wtedy, gdy nadzieja na konkretny rezultat jest słaba.

Po czym można je rozróżnić?

• Nadzieja dotyczy tego, co może wydarzyć się w przyszłości, a poczucie sensu dotyczy znaczenia tego, co dzieje się obecnie.
• Nadzieja wiąże się z oczekiwaniem na możliwy rozwój sytuacji, a sens z rozumieniem, po co coś jest ważne lub czemu warto poświęcać uwagę.
• Nadzieja może opierać się na prawdopodobieństwie poprawy, a poczucie sensu nie wymaga pewności, że sytuacja zakończy się pomyślnie.
• Nadzieja często uruchamia pytanie „na co czekam?”, a sens prowadzi do pytania „dlaczego chcę to robić?”.
• Nadzieja może osłabnąć, gdy kolejne próby nie przynoszą efektu, a poczucie sensu może nadal wynikać z relacji, wartości albo odpowiedzialności.
• Nadzieja kieruje uwagę ku możliwości, a sens pomaga wybierać działania zgodne z tym, co naprawdę ważne.

Przykładowo, nadzieją może być myśl: „Być może za kilka miesięcy znajdę pracę, w której będę mieć więcej przestrzeni”. Poczucie sensu może brzmieć: „Chcę dbać o swoje umiejętności, bo rozwój i niezależność są dla mnie ważne”. Pierwsza myśl dotyczy przyszłego rezultatu. Druga wskazuje znaczenie podejmowanego wysiłku, niezależnie od tego, jak szybko pojawi się zmiana.

Przykłady z życia

Po rozstaniu

Po zakończeniu związku nadzieja może dotyczyć poznania kogoś, zbudowania innej relacji albo odzyskania spokoju. Nie musi oznaczać przekonania, że wszystko szybko się ułoży. Czasem jest po prostu zgodą na myśl, że obecny ból nie opisuje całej przyszłości.

Poczucie sensu może w tym czasie opierać się na czymś innym: trosce o własne granice, uczeniu się rozpoznawania potrzeb, obecności przy bliskich albo stopniowym odzyskiwaniu kontaktu ze sobą. Sens nie musi oznaczać pewności, że wszystko dobrze się skończy.

W sytuacji zawodowej niepewności

Osoba czekająca na decyzję pracodawcy może mieć nadzieję na pozostanie w firmie, awans albo znalezienie nowego miejsca. Ta nadzieja będzie związana z określonym wynikiem, na który wpływ jest częściowy.

Poczucie sensu może natomiast wynikać z jakości wykonywanej pracy, uczciwego traktowania innych, rozwijania kompetencji albo zapewniania stabilności rodzinie. Dzięki temu nawet trudna decyzja zawodowa nie musi oznaczać, że wszystkie dotychczasowe działania były pozbawione znaczenia.

Po doświadczeniu straty

Po stracie nadzieja może przyjmować bardzo skromną formę. Nie musi dotyczyć wielkiego planu. Może oznaczać nadzieję, że jutro uda się wstać, zjeść posiłek, porozmawiać z kimś zaufanym albo przeżyć kolejny dzień z odrobiną mniejszego napięcia.

W tym samym czasie sens może być związany z pamięcią o ważnej osobie, opieką nad rodziną, wykonywaniem codziennych obowiązków albo zachowaniem wartości, które były obecne w relacji. Takie znaczenie nie usuwa żalu, ale może pomagać nadać kształt temu, co dzieje się po stracie.

Kiedy granica się zaciera i co wtedy?

Granica między tymi doświadczeniami zaciera się wtedy, gdy przyszły cel staje się nośnikiem znaczenia. Na przykład plan zmiany miejsca zamieszkania może być jednocześnie nadzieją na lepsze warunki i wyrazem ważnej potrzeby niezależności. W takiej sytuacji trudno rozdzielić oczekiwanie na przyszłość od przekonania, że warto podjąć wysiłek.

Granica może też zacierać się w drugą stronę. Kiedy ważna wartość nie znajduje żadnego miejsca w codzienności, poczucie sensu może osłabnąć, a wraz z nim nadzieja na zmianę. Warto wtedy nie pytać wyłącznie o to, czy będzie lepiej, lecz także o to, co ma znaczenie niezależnie od wyniku.

W pracy psychologicznej często obserwuję, że osoby w trudnym okresie próbują znaleźć jedną odpowiedź, która natychmiast uporządkuje całą sytuację. Tymczasem pomocne bywa rozdzielenie dwóch pytań: „Na co mogę jeszcze mieć nadzieję?” oraz „Co jest dla mnie ważne, nawet jeśli nie wiem, jak potoczą się wydarzenia?”. Takie rozróżnienie nie rozwiązuje problemu, ale może zmniejszyć wewnętrzne pomieszanie.

Co możesz zrobić w każdym z tych przypadków?

Jeśli potrzebujesz odbudować nadzieję

Najpierw spróbuj określić, czego dokładnie dotyczy nadzieja. Czy chodzi o konkretną decyzję, poprawę relacji, zmianę pracy, powrót do aktywności, czy raczej o możliwość przeżycia najbliższych dni z większym spokojem?

Następnie oddziel to, na co masz wpływ, od tego, co zależy od innych osób lub okoliczności. Nadzieja staje się bardziej użyteczna, gdy łączy się z małym, realnym działaniem. Może nim być wysłanie jednej wiadomości, zebranie informacji, umówienie rozmowy albo przygotowanie planu na trudniejszy dzień.

Nie trzeba zmuszać się do optymizmu. Możesz jednocześnie widzieć trudność i dopuszczać możliwość zmiany. Zdanie „Nie wiem, jak to się skończy, ale mogę zrobić dziś jeden krok” jest bliższe realistycznej nadziei niż przekonywanie siebie, że wszystko na pewno będzie dobrze.

Jeśli szukasz poczucia sensu

Zastanów się, jakie wartości są widoczne w Twoich decyzjach. Mogą to być bliskość, uczciwość, odpowiedzialność, wolność, rozwój, troska, twórczość albo potrzeba przyczyniania się do czegoś ważnego. Nie chodzi o wybranie idealnego słowa, lecz o zauważenie, co nadaje znaczenie Twoim działaniom.

Potem sprawdź, czy w codzienności istnieje choć niewielkie miejsce na tę wartość. Jeśli ważna jest bliskość, może chodzić o krótką, szczerą rozmowę. Jeśli ważna jest niezależność, może chodzić o samodzielne podjęcie jednej decyzji. Jeśli ważny jest rozwój, może wystarczyć powrót do nauki w małym zakresie.

Poczucie sensu nie musi być stałym, silnym przekonaniem. Może zmieniać się wraz z sytuacją. W jednym okresie sens może wynikać z budowania, w innym z przetrwania, odpoczynku albo ochrony tego, co dla Ciebie ważne.

Jeśli nie wiesz, czego potrzebujesz

Możesz zapisać dwie krótkie odpowiedzi:

1. „Na co chciałbym lub chciałabym mieć nadzieję w najbliższym czasie?”
2. „Co nadal ma dla mnie znaczenie, nawet jeśli nie znam rozwiązania?”

Jeśli na pierwsze pytanie pojawia się konkretna odpowiedź, warto poszukać małego kroku. Jeśli łatwiej odpowiedzieć na drugie, pomocne może być zaplanowanie działania zgodnego z ważną wartością. Jeśli na oba pytania trudno znaleźć odpowiedź, nie oznacza to braku zasobów. Może to być sygnał, że potrzebujesz zatrzymania, rozmowy albo wsparcia w uporządkowaniu doświadczeń.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Rozmowa z psychologiem może być pomocna, gdy przez dłuższy czas trudno określić, co jest ważne, przyszłość wydaje się pozbawiona możliwości, a codzienne decyzje wymagają bardzo dużego wysiłku. Warto rozważyć konsultację także wtedy, gdy poczucie pustki, bezsilności lub zagubienia wpływa na relacje, pracę, sen albo podstawową troskę o siebie.

Nie trzeba czekać na moment, w którym sytuacja stanie się skrajnie trudna. Konsultacja psychologiczna może służyć nazwaniu tego, co dzieje się wewnątrz, uporządkowaniu potrzeb i zastanowieniu się nad kolejnym krokiem. Nie jest konieczne posiadanie gotowego opisu problemu. Wystarczy powiedzieć, że trudno rozróżnić, czy bardziej potrzebna jest nadzieja, czy odnalezienie znaczenia.

Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo poczucie, że nie ma już żadnej drogi wyjścia, nie zostawaj z tym samodzielnie: zadzwoń pod 112 albo pojedź na najbliższy oddział ratunkowy. W takiej chwili najważniejsze jest szybkie uzyskanie bezpośredniej pomocy i pozostanie w kontakcie z drugą osobą.

Gdy przez dłuższy czas trudno odróżnić nadzieję od poczucia sensu, warto przyjrzeć się temu, co podtrzymuje w trudnym okresie i nadaje znaczenie decyzjom. Możesz umówić konsultację psychologiczną, także online.