Co powiedzieć, gdy sprawca przemocy jest lubiany?

Ujawnienie przemocy osobom z otoczenia bywa trudne szczególnie wtedy, gdy sprawca jest pomocny, zabawny i szanowany. Możesz obawiać się, że inni uznają Twoje słowa za przesadę albo spróbują pogodzić Cię ze sprawcą. Ta rozmowa nie musi jednak od razu rozstrzygnąć wszystkiego. Jej celem może być przekazanie prawdy jednej osobie i poproszenie o konkretne wsparcie.

Zanim zaczniesz rozmowę?

Najpierw zastanów się, po co chcesz rozmawiać. Czy potrzebujesz, żeby ktoś Cię wysłuchał, pomógł znaleźć bezpieczne miejsce, towarzyszył podczas kontaktu ze specjalistą, czy po prostu wiedział, co się dzieje? Jasno określony cel ułatwia rozmowę, bo nie musisz opowiadać wszystkiego naraz.

Wybierz osobę, która potrafi zachować spokój i nie jest silnie związana ze sprawcą. Może to być przyjaciel, członek rodziny, współpracownik albo inna dorosła osoba, której ufasz. Jeśli nie wiesz, jak mówić o przemocy, możesz wcześniej zapisać kilka zdań w telefonie lub na kartce.

Zadbaj o warunki. Rozmowa powinna odbyć się w miejscu, w którym sprawca nie słyszy i nie może jej niespodziewanie przerwać. Jeśli istnieje ryzyko, że ujawnienie przemocy zwiększy zagrożenie, nie informuj sprawcy o swoich planach i skonsultuj sposób działania z osobą kompetentną.

Opieraj się na konkretach. Zamiast mówić tylko „on jest toksyczny” albo „ona mnie niszczy”, opisz zachowanie: „krzyczy, grozi, kontroluje moje kontakty, zabiera pieniądze, poniża mnie przy innych”. Możesz też powiedzieć, jaki wpływ ma to na Ciebie: „boję się wracać do domu” albo „nie czuję się swobodnie, gdy sprawdza mój telefon”.

W pracy psychologicznej obserwuję, że osoby doświadczające przemocy często długo przedstawiają przede wszystkim zalety sprawcy. Mówią: „on jest dobrym ojcem”, „wszyscy go lubią”, „w pracy zawsze pomaga”. Te informacje mogą być prawdziwe, ale nie wykluczają przemocy. Jedna osoba może być miła dla otoczenia i jednocześnie krzywdzić kogoś w relacji prywatnej.

Jak zacząć rozmowę?

• „Chcę powiedzieć Ci o czymś ważnym. Potrzebuję, żebyś najpierw mnie wysłuchał, bez oceniania i szukania usprawiedliwień.” To dobre otwarcie rozmowy z bliską osobą, która zna sprawcę.
• „W domu dzieją się rzeczy, o których nikomu dotąd nie mówiłem lub nie mówiłam. Nie proszę Cię teraz o kontakt z nim, tylko o spokojne wysłuchanie.” To może pomóc, gdy obawiasz się, że druga osoba od razu zacznie działać.
• „Chcę opisać kilka sytuacji, które przekraczają moje granice. Zależy mi, żebyś nie oceniał tego po tym, jaki on jest przy innych.” To otwarcie pasuje do rozmowy z kimś, kto ma o sprawcy bardzo dobre zdanie.
• „Potrzebuję pomocy w zaplanowaniu kolejnego kroku. Czy możesz zostać ze mną i posłuchać, co się wydarzyło?” To propozycja dla osoby, od której oczekujesz obecności i praktycznego wsparcia.

Nie musisz używać słowa „przemoc”, jeśli na początku jest ono dla Ciebie zbyt trudne. Możesz mówić o zachowaniach i ich skutkach. Nazwanie problemu może przyjść później, kiedy poczujesz więcej jasności.

Co powiedzieć, gdy druga strona reaguje trudno?

„On taki nie jest”. Co odpowiedzieć?

To częsta reakcja, gdy ktoś zna sprawcę wyłącznie z sytuacji towarzyskich lub zawodowych. Nie musisz przekonywać, że ta osoba jest „zła” w każdej sytuacji. Wystarczy wrócić do własnego doświadczenia.

• „Rozumiem, że znasz go z innej strony. Ja mówię o tym, jak zachowuje się wobec mnie.”
• „Nie oczekuję, że zmienisz o nim zdanie w jednej chwili. Potrzebuję, żebyś potraktował moje słowa poważnie.”
• „To, że bywa pomocny dla innych, nie zmienia tego, co dzieje się między nami.”

„Może źle to odbierasz”. Co odpowiedzieć?

Taka reakcja może sprawić, że zaczniesz podważać własną pamięć i ocenę sytuacji. Możesz spokojnie zaznaczyć, że rozmawiasz o powtarzających się zachowaniach, a nie o jednej różnicy zdań.

• „Nie mówię o zwykłej kłótni. Mówię o groźbach, kontroli i poniżaniu.”
• „Możesz widzieć tę sytuację inaczej, ale dla mnie to jest krzywdzące i budzi lęk.”
• „Nie potrzebuję teraz interpretacji. Potrzebuję, żebyś usłyszał, co się wydarzyło.”

„Dlaczego wcześniej nic nie mówiłeś lub nie mówiłaś?”. Co odpowiedzieć?

Milczenie może wynikać ze strachu, wstydu, zależności, nadziei na zmianę albo z tego, że trudno było nazwać własne doświadczenia. Nie musisz tłumaczyć każdej decyzji podjętej w sytuacji presji.

• „Bałem lub bałam się, że nikt mi nie uwierzy. Teraz próbuję powiedzieć o tym, co się dzieje.”
• „Potrzebowałem lub potrzebowałam czasu, żeby zrozumieć, że to nie jest moja wina.”
• „Nie chcę rozmawiać o tym, dlaczego milczałem lub milczałam. Chcę powiedzieć, czego potrzebuję teraz.”

„Powinnaś albo powinieneś po prostu odejść”. Co odpowiedzieć?

Szybka rada może brzmieć logicznie, ale nie uwzględnia zależności, wspólnego mieszkania, dzieci, pieniędzy ani ryzyka po rozstaniu. Możesz przyjąć troskę, a jednocześnie wyznaczyć granicę.

• „Wiem, że chcesz mi pomóc. Potrzebuję najpierw bezpiecznie zaplanować, co mogę zrobić.”
• „Decyzja nie jest dla mnie prosta. Pomóż mi zebrać informacje, zamiast naciskać.”
• „Proszę, nie kontaktuj się ze sprawcą bez mojej zgody. Mogłoby to pogorszyć moją sytuację.”

Czego lepiej nie mówić?

• „Wszyscy go lubią, więc może przesadzasz”. Popularność nie jest dowodem na to, jak ktoś zachowuje się w bliskiej relacji. Taka reakcja zwiększa samotność i może zamknąć drogę do dalszej rozmowy.
• „Dlaczego na to pozwalasz?”. Odpowiedzialność za przemoc ponosi osoba, która ją stosuje. Pytanie obwiniające może nasilić wstyd i poczucie bezsilności.
• „Musisz natychmiast zrobić to, co Ci mówię”. Wsparcie nie powinno odbierać sprawczości. Lepiej zapytać, czego potrzebujesz i jaki krok jest teraz możliwy.
• „Porozmawiam z nim, żeby wszystko wyjaśnić”. Konfrontowanie sprawcy bez przygotowania może zwiększyć napięcie lub zagrożenie. Najpierw ustal, czy taki kontakt jest potrzebny i bezpieczny.
• „On ma też dobre strony”. Dobre cechy nie unieważniają krzywdzących zachowań. Można widzieć złożoność człowieka i jednocześnie jasno uznać, że przemoc jest niedopuszczalna.

Jak zakończyć rozmowę?

Na końcu podsumuj, co chcesz, żeby druga osoba zapamiętała. Możesz powiedzieć: „Nie oczekuję, że wszystko rozwiążesz. Chcę, żebyś wiedział lub wiedziała, co się dzieje i żebym mógł lub mogła się do Ciebie odezwać”.

Jeśli potrzebujesz konkretnej pomocy, nazwij ją wprost: „Czy możesz zadzwonić do mnie jutro?”, „Czy mogę przenocować u Ciebie?”, „Czy pomożesz mi znaleźć miejsce, w którym uzyskam poradę?”. Konkret ułatwia drugiej osobie zareagowanie bez zgadywania.

Możesz też zakończyć rozmowę, gdy pojawia się nacisk, wyśmiewanie albo obrona sprawcy: „Nie czuję się teraz wysłuchany lub wysłuchana. Wrócę do tej rozmowy, kiedy będę gotowy lub gotowa”. To nie jest porażka. Ochrona własnych granic jest ważniejsza niż doprowadzenie rozmowy do końca.

Jeśli po rozmowie pojawia się poczucie winy, przypomnij sobie, że reakcja drugiej osoby nie zmienia faktów. To, że ktoś nie uwierzył od razu, nie oznacza, że Twoje doświadczenie jest nieprawdziwe.

Kiedy rozmowa nie wystarczy?

Jedna rozmowa może nie przynieść zrozumienia ani natychmiastowej zmiany. Wtedy warto poszukać kolejnej osoby, konsultacji psychologicznej, pomocy prawnej lub organizacji wspierającej osoby doświadczające przemocy. Jeśli pierwsza osoba zareagowała źle, nie oznacza to, że nikt Ci nie uwierzy.

Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, przemoc właśnie trwa albo pojawia się groźba użycia siły, zadzwoń pod 112. W sprawach przemocy domowej możesz także skontaktować się z Niebieską Linią pod numerem 800 120 002. Nie informuj sprawcy o szukaniu pomocy, jeśli mogłoby to zwiększyć zagrożenie.

W pracy psychologicznej widzę, że odzyskiwanie zaufania do własnej oceny sytuacji często zaczyna się od małych, konkretnych decyzji: zapisania zdarzeń, powiedzenia jednej osobie prawdy albo ustalenia granicy. Nie musisz przekonać wszystkich, żeby Twoje doświadczenie zasługiwało na uwagę.

Jeśli chcesz spokojnie uporządkować sytuację i zastanowić się, czego potrzebujesz, możesz umówić konsultację psychologiczną, także online.