CBT czy EMDR przy objawach z ciała – co wybrać

Objawy fizyczne potrafią zająć całą uwagę. Napięcie mięśni, ucisk w brzuchu, kołatanie serca, zawroty głowy albo przewlekły ból mogą prowadzić do pytania, czy potrzebna jest terapia CBT, EMDR, a może jeszcze inna forma pomocy. Najpierw trzeba potraktować objawy poważnie i sprawdzić ich możliwe przyczyny zdrowotne. Jeśli pojawia się ból lub ucisk w klatce piersiowej, nagła duszność albo omdlenie, zadzwoń pod 112.

Dla kogo jest terapia CBT i kiedy sięga się po nią przy objawach fizycznych?

CBT, czyli terapia poznawczo-behawioralna, opiera się na założeniu, że myśli, emocje, reakcje fizjologiczne i zachowania wzajemnie na siebie wpływają. Nie oznacza to, że objawy są wymyślone. Oznacza raczej, że sposób interpretowania sygnałów z organizmu oraz reakcje na nie mogą zwiększać napięcie i utrwalać trudności.

Przykładem może być sytuacja, w której pojawia się przyspieszone bicie serca. Myśl „to na pewno coś bardzo złego” zwiększa lęk, a lęk może dodatkowo nasilać pobudzenie. Później pojawia się sprawdzanie pulsu, unikanie wysiłku albo rezygnowanie ze spotkań. Krótkoterminowo takie zachowanie może dawać ulgę, ale długoterminowo podtrzymuje czujność wobec organizmu.

W takim przypadku CBT może obejmować psychoedukację, rozpoznawanie automatycznych interpretacji, pracę z unikaniem oraz uczenie się bardziej pomocnych sposobów reagowania. Często ważne są konkretne ćwiczenia między sesjami. Ich celem nie jest przekonywanie, że „nic się nie dzieje”, lecz sprawdzanie, co rzeczywiście pomaga odzyskać większą swobodę działania.

CBT może być brana pod uwagę, gdy trudności są związane między innymi z:

• nawracającym zamartwianiem się o zdrowie;
• silną koncentracją na sygnałach fizycznych;
• unikaniem ruchu, miejsc, sytuacji lub aktywności z obawy przed nasileniem objawów;
• przewlekłym napięciem i trudnością w odpoczywaniu;
• reakcjami lękowymi, które pojawiają się w określonych sytuacjach;
• problemem z przystosowaniem się do życia z rozpoznaną chorobą lub przewlekłym bólem.

W CBT pracuje się przede wszystkim nad tym, co dzieje się teraz. Można przyglądać się wydarzeniom wywołującym objawy, sposobom ich interpretowania i zachowaniom, które przynoszą chwilową ulgę, ale utrudniają funkcjonowanie. Nie ma potrzeby, aby objawy były „tylko psychiczne”. Terapia może uzupełniać opiekę lekarską, a nie ją zastępować.

Dla kogo może być EMDR?

EMDR jest podejściem często kojarzonym z doświadczeniami traumatycznymi, ale jego zastosowanie nie ogranicza się do jednego rodzaju zdarzeń. W pracy terapeutycznej uwaga może obejmować wspomnienia, obrazy, odczucia fizyczne, przekonania o sobie oraz obecne sytuacje, które uruchamiają silną reakcję.

EMDR może być rozważany wtedy, gdy objawy psychosomatyczne pojawiły się po konkretnym wydarzeniu albo wyraźnie nasilają się w związku z określonym wspomnieniem. Takim doświadczeniem może być wypadek, przemoc, nagła strata, trudna procedura medyczna, długotrwałe upokorzenie lub inna sytuacja, w której poczucie zagrożenia było bardzo silne. Nie zawsze osoba od razu widzi połączenie między wydarzeniem a reakcją organizmu.

W EMDR nie chodzi o wymazanie wspomnienia ani o zmuszenie się do szczegółowego opowiadania wszystkiego od początku. Praca poprzedzona jest przygotowaniem i sprawdzeniem, czy osoba ma wystarczające zasoby, aby zajmować się trudnym materiałem. W dalszym etapie terapeuta może korzystać z procedury obejmującej między innymi stymulację bilateralną, czyli naprzemienne bodźce po obu stronach ciała.

W praktyce konsultacyjnej obserwuję, że osoby z objawami fizycznymi często długo próbują znaleźć jedną przyczynę i jedną pewną odpowiedź. Kiedy objaw wraca, pojawia się poczucie porażki albo przekonanie, że wcześniejsze sposoby nie zadziałały. Pomocne bywa wtedy spokojne rozdzielenie kilku kwestii: co zostało wykluczone medycznie, co uruchamia reakcję, co ją nasila i jakiego rodzaju wsparcie jest aktualnie potrzebne.

EMDR nie będzie automatycznym wyborem tylko dlatego, że objaw jest silny albo że w życiu wydarzyło się coś trudnego. Istotne jest to, czy istnieje związek między obecnymi reakcjami a doświadczeniami, które nadal wywołują poczucie zagrożenia, wstyd, bezradność lub nadmierną czujność.

Jakie są kluczowe różnice między CBT a EMDR?

• CBT koncentruje się głównie na obecnym cyklu myśli, emocji, objawów i zachowań, natomiast EMDR częściej kieruje uwagę na trudne doświadczenia oraz ich wpływ na teraźniejszość.
• W CBT ważną rolę odgrywa wspólne analizowanie interpretacji i stopniowe sprawdzanie nowych sposobów działania, a w EMDR istotną częścią procedury jest praca z pamięcią i stymulacja bilateralna po odpowiednim przygotowaniu.
• CBT może lepiej odpowiadać na trudności podtrzymywane przez zamartwianie się, sprawdzanie i unikanie, natomiast EMDR może być trafnym kierunkiem, gdy objawy wiążą się z reakcjami po obciążającym wydarzeniu.
• W CBT często ustala się konkretne cele i ćwiczenia między sesjami, podczas gdy w EMDR większy nacisk może być położony na przetwarzanie określonych wspomnień, obrazów, odczuć i przekonań.
• CBT może skupiać się na tym, jak radzić sobie w obecnych i przyszłych sytuacjach, a EMDR może obejmować także przeszłość, jeśli wydarzenia z przeszłości nadal wpływają na aktualne reakcje.
• W obu podejściach potrzebne jest poczucie współpracy z terapeutą, ale w EMDR szczególnie ważna jest gotowość do pracy z trudnym materiałem i wcześniejsze przygotowanie do regulowania pobudzenia.

Jak zdecydować, która terapia będzie teraz odpowiednia?

Wybór terapii nie musi opierać się na samym rodzaju objawu. Bardziej użyteczne jest przyjrzenie się jego kontekstowi, temu, co go podtrzymuje, oraz celowi, który ma zostać osiągnięty.

1. Czy objawy zostały odpowiednio ocenione pod kątem zdrowotnym? Jeśli nie, pierwszym krokiem powinna być konsultacja z lekarzem. Terapia psychologiczna nie zastępuje diagnostyki ani leczenia medycznego.
2. Co dzieje się tuż przed nasileniem objawów? Zwróć uwagę na myśli, emocje, sytuacje, wspomnienia i zachowania. Czy pojawia się obawa, że wydarzy się coś złego, czy raczej nagłe poczucie zagrożenia związane z konkretnym obrazem lub wydarzeniem?
3. Czy trudności podtrzymują przede wszystkim zamartwianie się i unikanie? Jeśli tak, CBT może pomóc uporządkować ten mechanizm i ćwiczyć inne sposoby reagowania.
4. Czy objawy wyraźnie wiążą się z jednym albo kilkoma obciążającymi doświadczeniami? W takiej sytuacji można zapytać terapeutę, czy EMDR jest odpowiednim kierunkiem i jak wygląda przygotowanie do pracy.
5. Jaki sposób pracy jest dla Ciebie bardziej zrozumiały i możliwy do podjęcia? Skuteczna współpraca wymaga nie tylko dopasowania metody, lecz także poczucia, że można otwarcie rozmawiać o wątpliwościach i tempie pracy.

Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać tego wyboru przed pierwszą konsultacją. Można opisać objawy, ich historię, dotychczasowe konsultacje medyczne oraz sytuacje, w których trudności się nasilają. Na tej podstawie łatwiej ustalić, czy potrzebna jest dalsza ocena, praca nad obecnym mechanizmem objawów, czy przyjrzenie się konkretnym doświadczeniom.

Kiedy nie trzeba wybierać jednej metody?

CBT i EMDR nie muszą być traktowane jak dwa całkowicie rozłączne światy. W pracy pomocowej można korzystać z psychoedukacji, ćwiczeń wspierających regulację napięcia i elementów różnych podejść, o ile mają one jasny cel i są dopasowane do aktualnych potrzeb.

Przykładowo, przed rozpoczęciem pracy z trudnym wspomnieniem może być potrzebne lepsze rozpoznawanie sygnałów przeciążenia i rozwijanie sposobów powrotu do równowagi. Z kolei po pracy nad obciążającym doświadczeniem przydatne może być ćwiczenie nowych zachowań w codziennych sytuacjach, na przykład stopniowy powrót do aktywności wcześniej unikanych.

Łączenie podejść nie oznacza, że trzeba jednocześnie korzystać z kilku terapeutów. Najważniejsze jest ustalenie spójnego planu pracy, zakresu odpowiedzialności poszczególnych specjalistów oraz tego, po czym będzie można poznać, że obrany kierunek wymaga zmiany.

Najczęstsze wątpliwości

Czy EMDR jest tylko dla osób po traumie?

Nie. EMDR może być rozważany także przy innych trudnościach, jeśli obecne reakcje wiążą się z doświadczeniami, które nadal wywołują silne pobudzenie lub poczucie zagrożenia. Nie każdy objaw psychosomatyczny ma jednak podłoże traumatyczne, dlatego potrzebna jest indywidualna ocena sytuacji.

Czy CBT może pomóc, jeśli objawy są fizyczne?

Tak, ponieważ CBT nie polega na zaprzeczaniu objawom. Może pomóc zrozumieć, jak napięcie, interpretacje, czujność i unikanie wpływają na codzienne funkcjonowanie. W przypadku rozpoznanej choroby fizycznej terapia może wspierać radzenie sobie z emocjami i zachowaniami związanymi z objawami, równolegle z opieką medyczną.

Czy jedna z tych terapii działa szybciej?

Nie da się tego uczciwie przewidzieć na podstawie samej nazwy metody. Znaczenie ma między innymi historia trudności, ich nasilenie, gotowość do pracy, relacja z terapeutą oraz to, czy problem został dobrze rozpoznany. Tempo nie powinno być jedynym kryterium wyboru.

Jeśli chcesz uporządkować swoje objawy, historię trudności i możliwe kierunki pomocy, możesz umówić konsultację psychologiczną, także online. Podczas rozmowy można wspólnie przyjrzeć się temu, czy bardziej potrzebna jest praca nad obecnym mechanizmem objawów, czy nad doświadczeniami, które nadal wpływają na reakcje organizmu.